ИЛТИМОС, ЭМЛАШДАН ВОЗ КЕЧМАНГ! ИЛТИМОС, ЭМЛАШДАН  ВОЗ  КЕЧМАНГ!
болам ногирон бўлиб қолса-чи, деган ёмон хаёлларни унутинг!-дейди вилоят Давлат санитария -эпидемилогия назорати маркази иммунология бўлими мудири Чарос ХИДИРОВА.

UNICEFнинг Ўбекистондаги ваколатхонаси ва Журналистларни қайта тайёрлаш маркази ҳамкорлигида мамлакатимизда амалга оширилаётган янги лойиҳа иммунизация яъни эмлаш масалаларига бағишланган. Эмлашнинг болалар ҳаётида муҳим ўрин тутиши ҳақида аҳолимизнинг хабардорлиги эса ҳали мақтангулик даражада эмас.
Ўтган йили кутилмаганда мактабда ўқиётган жиянимнинг баданларида қизил тошмалар тошиб, тана ҳарорати кўтарилиб кетди. Овқат у ёқда турсин, ҳатто томоғидан сув ҳам ўтмай қолди. Касални то аниқлагунча, меҳмонга келган ҳомиладор опасига ҳам қизилчалар юқиб олди. Сувчечак чиққанини билгач, хавотирга туша бошладик. Эрта- индин дунёга келадиган болага таъсир қилса нима бўлади, деган ташвишли савол пайдо бўлди. Шифокорларнинг маслаҳати хавотирга ўрин қолдирмади. Чунки жиянларимнинг ҳар иккови ҳам ўз вақтида эмланганлиги учун бу юқумли касаллик асоратини қолдира олмаслиги маълум бўлди. Шифокорлар ҳақ экан. Жияним эсон -омон бу хасталикдан қутилди. Болакай ҳам соғ -саломат дунёга келди. Хуллас, бу касалликнинг давоси ўз вақтида эмлаш эканлигига ўзимиз шоҳид бўлдик.
Ўтмишда эса эмланмаганлиги учун худди ана шу касаллик туфайли ногирон бўлиб қолган, баъзи ҳолларда оламдан ўтган болалар ҳам бўлган. Бундан бир неча йиллар аввал қизамиқ, қорин тифи, қоқшол каби юқумли касалликлардан кўплар азият чекиб, ҳатто фожиали асоратлар ҳам қолганини ёши катталар надомат билан эслайди.
Бугунги кунда юқоридаги юқумли касалликлардан қутулганимизнинг асосий сабаби ана шу хасталикларга қарши эмлашнинг самараси албатта.
Минг афсуски, буни аҳолимизнинг барча қатлами ҳам бир хил тушунмаётганлиги оқибатида фарзандларини эмлатиш муҳимлигини унутиб қўймоқда. Ёки нотўғри эмлаш оқибатида болам ногирон бўлиб қолса- чи, деган ноўрин хавотирли хаёлларга берилиш ҳолатлари ҳам борлиги ҳеч кимга сир эмас.
Қуйида эмлаш ҳақидаги 10 та қисқа саволга мутахассис шифокорнинг 10 та қисқача жавобини эътиборингизга ҳавола қиламиз.
1 -савол. Ўзбекистонда нечта касалликка қарши эмланади? Бу бошқа давлатларда ҳам бир хилми?
- Мамлакатимизда 12 та юқумли касалликларга сил, шол, дифтерия, вирусли гепатит В, кўкйўтал, қоқшол, қизамиқ, паротит, қизилча, ротавирус, ХИБ, пневмококк инфекцияларига қарши режали эмлаш ишлари олиб борилади. Бошқа давлатларда ҳам жумладан, қўшни давлатларда ҳам худди шу вакциналар ишлатилади, аммо ёш бўйича фарқланади.
2 – савол. Болаларни эмлаш шартми ва мажбурийми? Ундан бош тортиш мумкинми?
- Болаларни эмлаш шарт, мажбурий эмас, бироқ участка врачи тушунтиришига қарамай тўғри тушунмаса, эмлашдан бош тортганлиги тўғрисида ота ёки онасининг тилидан тилхат олинади.
3 -савол: Эмлашнинг салбий оқибатлари борми? Аниқ мисол бўлса айтинг.
- Эмлашнинг салбий оқибатлари йўқ. Бундай салбий оқибатлар кейинги йилларда кузатилмаган.
4 -савол: Эмланган бола билан эмланмаган бола ўртасида қандай фарқ бўлади? ( касалликка чалиниши, ривожланиши, саломатлиги, иммунитети борасида)
- Эмланган бола эмланиши натижасида ўша касалликка нисбатан иммунитет ҳосил қилади ва касалликка чалинмайди. Эмланмаган бола организми ўша касалликка тез чалинишига мойил бўлади.
5 -савол : Эмлашни кечиктириш мумкинми? Ва қандай ҳолларда?
- Албатта эмлашни кечиктириш мумкин, фақат шифокор кўригидан кейин унинг тавсияси билан. Масалан: болада эмлаш олиш куни ҳарорати 37,5 С дан юқори бўлган болаларга эмлаш ўтказилмайди, камида 1 ҳафта эмлашдан кечиктирилади. Соғломлаштирилгандан сўнг шифокор кўригидан кейин эмланади.
6 -савол: Сертификати бўлмаган вакцина билан эмлашнинг оқибатлари қандай бўлади? Аслида бу мумкинми?
- Республикамизга сертификати бўлмаган вакцина киритилмайди, бу мумкин эмас, вилоятга берилаётган ҳар бир вакцинани сертификати билан қабул қилиб оламиз.
7 -савол: Вакцинанинг яроқли ва яроқсизлигини оддий одамлар қандай билса бўлади?
- Вакцинанинг яроқсизлигини билиш бироз мушкул, фақат уни эмлаш бўйича масъул ходимлар билади.
8 -савол: Эмлашни ўргатиш учун махсус курс ёки дастур борми?
- Эмлашни ўргатиш учун буйруқ, йўриқномалар мавжуд.
9 -савол: Вилоятимизда эмлаш фоизи ва даражаси қандай?
- Вилоятимизда эмлаш қамрови 95 фоиздан юқори.
10 -савол: Катта ёшлилар ҳам эмланиши мумкинми? Қандай ҳолларда?
- Катта ёшдагилар эпид кўрсатма асосида ёки “Эмлаш маркази” томонидан вакцина харид қилиб, эмланишлари мумкин. Республика ДСЭНМидан берилаётган вакциналар эса аҳолининг 16 ёшгача бўлган қатламига гуманитар ёрдам орқали берилади.
 “ТОЗА ҲАВО”  ТАДБИРИ  ҲАВОНИ ТОЗАЛАЙ ОЛАДИМИ?
Бир неча йиллардан буён ҳар йили мамлакатимизнинг барча ҳудудларида икки босқичда “Тоза ҳаво”тадбирларида ўтказилади. Вилоятимизда ҳам вилоят ҳокимининг 2019 йил 10 апрелдаги фармойишига асосан жорий йилнинг 10 августидан 10 сентябригача худди ана шундай тадбирнинг иккинчи босқичи ўтказилмоқда.
Тадбирни ўтказишдан асосий мақсад, ҳудудимиз атмосфера ҳавосини турли зарарли газлардан тозалаш, автокорхона раҳбари ва хусусий автотранспорт воситалари ҳайдовчиларининг бу борадаги масъулиятини оширишдан иборат.
Бу тадбирга кенг жамоатчиликни жалб қилиш мақсадида вилоят экология ва атроф- муҳитни муҳофаза қилиш бошқармаси томонидан реклама роликлари, турли плакат ва паннолар тайрланди.
Нима бўлганда ҳам, “Тоза ҳаво” тадбири кундан - кунга оғирлашиб бораётган ҳавомизни тозалашга ёрдам берсин!

ИННОВАЦИЯ БИЗ УЧУН ОДАТИЙ ҲОЛИННОВАЦИЯ  БИЗ  УЧУН ОДАТИЙ   ҲОЛ

Навоий шаҳридаги “Фарҳод” маданият саройида “Навоий кон- металлургия комбинати тарихи” музейида оммавий ахборот воситалари вакиллари, журналистлар ва блогерлар учун “НКМК фаолияти ва ишлаб чиқариш жараёнларига замонавий ахборот-коммуникация технологияларини кенг жорий этиш борасида амалга оширилаётган ишлар” мавзусига бағишланган матбуот анжумани бўлиб ўтди.
Матбуот анжумани бошланишидан олдин иштирокчиларга 2015-2018 йилларда комбинатда ахборот-коммуникация тизимлари ва дастурий маҳсулотларни жорий этиш бўйича устувор лойиҳаларга бағишланган видеолавҳа намойиш этилди.
Анжуманда НКМК Ахборот-коммуникация технологиялари бошқармаси АКТ мониторинги ва маъмуриятчилиги бўлим бошлиғи С.Шамурадов, НКМК Ишлаб чиқаришни автоматлаштириш бошқармаси бошлиғи В.Пўлатовларнинг мавзуга доир ҳисоботлари тингланди.
Матбуот анжуманида таъкидланганидек, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2014 йил 3 апрелдаги “Иқтисодиётнинг реал секторида ахборот-коммуникация технологияларини татбиқ этиш чора-тадбирлари тўғрисида”ги ва 2016 йил 1 августдаги “2016-2018 йилларда иқтисодиётнинг реал секторига ахборот-коммуникация технологияларини жорий этиш ва ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги қарорлари соҳани ривожлантиришда муҳим дастуриламал бўлиб келмоқда. Мазкур ҳужжатларга мувофиқ, 2015-2018 йилларда Навоий кон-металлургия комбинатида АКТни ривожлантиришга 14,7 миллион АҚШ доллари йўналтирилган.
Сўнгги тўрт йил мобайнида соҳа мутахассислари томонидан комбинат ахборот-коммуникация инфратузилмасининг техник қайта жиҳозлантирилиши амалга оширилди. Ҳусусан, шахсий компьютерлар (ШК) сони икки бараварга оширилиб, ходимлар компьютер техникалари билан тўлиқ таъминланди. Натижада НКМК шахсий-ҳисоблаш тармоғига уланган ШКлар сони 5 386 нафар, Интернет тармоғига уланганларнинг сони эса 1 568 нафар фойдаланувчиларни ташкил этади. НКМК бўлинмаларида 30 та сервер асбоб-ускуналар янгиланди, маълумотларни қайта ишлаш маркази ташкил этилди, 400 та маълумотларни тарқатиш телекоммуникация асбоб-ускуналари алмаштирилди, ахборот тизимлари билан ишлашга 5 минг нафарга яқин фойдаланувчилар ўқитилди, барча кон бошқармалари ва НКМКнинг Тошкент шаҳридаги ваколатхонасида видеоконференцалоқа тизими ишга туширилди. 11 минг нафардан ортиқ абонентлар симли телефон алоқасига уланди ҳамда 6 минг нафардан зиёд абонентлар мобил алоқа билан таъминланди.
Мазкур инфратузилманинг модернизацияси 200 дан ортиқ ишлаб чиқариш ва бошқариш вазифаларини ечадиган 20 дан зиёд НКМК ахборот тизимларининг узлуксиз ва самарали ишлашини йўлга қўйишга имкон берди. Улар орасида транспорт, молия, ходимлар, моддий-техник таъминот, корхона энергия манбалари, режавий таъмирлаш, инвестиция дастурларини бошқариш ва бухгалтерлик ҳисоби.
Жумладан, транспортни бошқариш ахборот тизимини жорий этиш натижасида 3,5 мингта мониторинг объектларида GPS/GSM трекерлари ўрнатилди, 150 дан ортиқ фойдаланувчиларининг иш жойлари компьютер техникаси билан таъминланди. Комбинатнинг транспорт хизматлари ва автокорхоналарида транспорт воситалари ва механизмлар ишлашини оператив назорат қилиш ситуацион марказлари ташкил этилди. 2015-2018 йилларда транспорт воситаларини спутник орқали мониторинги тизими негизида ёқилғи-мойлаш материалларини ишлатиш назорати дизель ёқилғиси сарфини 67 миллиард сўмга камайтиришга имкон берди. Ушбу лойиҳанинг амалга оширилиши ёқилғидан оқилона фойдаланиш, транспорт воситалари ва механизмлар ишлаш самарасини ошириш, ишлаб чиқариш ходимларининг меҳнат интизомини яхшилаш, транспорт воситалари қаерда эканини назорат қилиш, дизель ёқилғиси сарфини камайтиришни таъминламоқда.
НКМК фаолиятида турлича технологик жараёнлар ишлатилади: гидрометаллургия, кон ишлари, уран ишлаб чиқариш. Ушбу жараёнларнинг самарадорлигини таъминлаш учун технологик жараёнларни бошқаришнинг автоматлаштирилган тизимлари (ТЖБАТ) ва оператив диспетчетлик бошқаришнинг автоматлаштирилган тизимлари (ОДБАТ) жорий этилган. Мазкур тизимлар технологик регламент меъёрларидан оғишларни ўз вақтида аниқлашга ва ишлаб чиқариш қувватлари суръатларининг пасайишини олдини олишга, технологик участкаларининг унумдорлигини кўпайтиришга, сарф меъёрларининг узлуксиз мониторинги орқали энергия манбаларини иқтисод қилишга, ишлаб чиқариладиган маҳсулот ҳажмини оширишга ёрдам беради.
Матбуот анжумани якунлари бўйича маърузачилар журналистларнинг саволларига атрофлича жавоб беришди.



Мурожаат учун маълумотлар:
НКМК Матбуот маркази, Иш телефони: +99879 227-74-73
НКМК расмий веб-сайти: www.ngmk.uz
НКМК Матбуот маркази расмий веб-сайти:www.pressangmk.uz
НКМК Матбуот маркази ижтимоий тармоқлардаги расмий саҳифалари:
https://t.me/pressangmk, www.facebook.com/pressa.ngmk, www.twitter.com/pressa_ngmk
ЧИҚИНДИЛАР КАМАЯРМИКИН?..
ЧИҚИНДИЛАР  КАМАЯРМИКИН?..
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2019 йил
10 августдаги “17-18 август кунлари жамоат экологик акцияси ва умумхалқ Хайрия ҳашари ўтказилиши тўғрисида”ги 672-ф-сон Фармойиши ижросини таъминлаш мақсадида вилоят ҳудудида кенг кўламли ишлар амалга оширилди. Вилоят прокуратурасининг Президентимизнинг 2017 йил 21 апрелдаги
“2017-2021 йилларда маиший чиқиндилар билан боғлиқ ишларни амалга ошириш тизимини тубдан такомиллаштириш ва ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги қарори ижроси бўйича талабномасига асосан вилоят Экология ва атроф- муҳитни муҳофаза қилиш бошқармаси Чиқиндилар билан боғлиқ ишларни амалга ошириш бўлими шаҳар ва туман инспекциялари ҳодимлари томонидан вилоят бўйича ноқонуний чиқиндихоналарни аниқлаш ва уларни вилоят прокуратураси ташаббуси билан бартараф этиш ташкил этилди.
Чиқинди муаммоси шу қадар жиддий хавф туғдирмоқдаки, авваллари ҳеч қачон прокуратура бу масала билан шуғулланганлигини эслай олмаймиз.
Вилоят бўйича жами 72 та ноқонуний чиқиндихоналар аниқланиб, 1200 тоннага яқин ноқонуний жойлаштирилган чиқиндилар чиқиндиларни кўмиш полигонига жойлаштирилди. Вилоят прокуратураси ижтимоий соҳада қонунчилик ижроси устидан назорат бўлими ва вилоят Экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш бошқармаси масъул ходимлари билан биргаликда жамоат экологик акцияси ва умумхалқ хайрия ҳашари ўтказилиши ва аниқланган ноқонуний чиқиндиларни бартараф этиш бўйича Кармана ва Қизилтепа туманларида аниқланган ноқонуний чиқиндихоналар жойига бориб ўрганилди ҳамда ҳомий ташкилотлар ва “Тоза ҳудуд” ДУК филиаллари махсус техникалари жалб этилган ҳолда аниқланган ноқонуний чиқиндихоналар тўлиқ бартараф этилиб, туманларда жойлашган маиший чиқиндиларни кўмиш полигонларига жойлаштирилиш таъминланди.
Бир кунлик ҳашар чиқиндиларнинг камайишига ёрдам берди, аммо чиқиндилар ҳамон атмосферамизни ифлослантирмоқда.
Зубайда ДУШАНОВА,
эколог
ҚИЗИЛҚУМНИНГ ЯНА БИР МЎЪЖИЗАСИ
СИЗ «ЖАЙРОН»НИ БИЛАСИЗМИ?ҚИЗИЛҚУМНИНГ  ЯНА БИР МЎЪЖИЗАСИ 		СИЗ «ЖАЙРОН»НИ БИЛАСИЗМИ?

Табиатнинг мўъжизалари, тилсимлари жуда кўп. Юртимизда ҳам ҳайратимиз ва ҳавасимизга лойиқ бетакрор жойларнинг сон-саноғи йўқ. Бухородаги “Жайрон” қўриқхонаси ҳам ана шундай масканларнинг бири, дейиш мумкин. У дунёдаги такрори йўқ, Марказий Осиёда ягона қўриқхоналардан бири, аммо нимагадир дунёнинг кўп жойларида, ундан бехабар, аниқроғи, деярли у ҳақда ҳеч қаерда, ҳеч ким, етарлича ҳеч нарса билмайди. Шундай ахборот асрида-я, дейишингиз табиий.
Аслида “Жайрон”даги ноёб ҳайвонлар, бепоён саҳро кенгликларининг эрка мавжудотлари. Гарчи улар тутқунликда парвариш қилинаётган бўлса ҳам, жажжи оҳуларнинг атрофи ўралган оддийгина, эски ва жуда кўримсиз шу кичик вольерларда рақсга тушиши, эркаланиб пиширилган сигир сутини махсус идишдан ичиши, бир-бирлари билан қувлашмачоқ ўйнаши асло «сайёд»нинг қўлида тутқунликда эмасдек...ҚИЗИЛҚУМНИНГ  ЯНА БИР МЎЪЖИЗАСИ 		СИЗ «ЖАЙРОН»НИ БИЛАСИЗМИ?
Бугунги иқлим шароити ўзгараётган айни мураккаб табиат инжиқликларидан наинки табиат, балки ноёб ҳайвонот олами ҳам азият чекмоқда, баъзи турлар йўқ бўлиб кетмоқда. Масалан, қўриқхонадаги бир вақтлар мавжуд бўлган гепардларнинг бугунги кунда йўқ бўлиб кетганлигини афсус билан тилга олиш мумкин.
Рекламанинг йўқлиги қўриқхонанинг ўз қобиғига ўралиб қолишига, чет эллик эмас, ҳатто ўзимизнинг сайёҳларни ҳам жалб қилишга эътиборсизлик оқибатида жуда кўп иқтисодий қийинчиликларга ҳам дуч келишга сабаб бўлаётганлиги кундек равшан.
Рекламага эътибор зарурлигини оддий мисолда ҳам кўриш мумкин. Масалан, яқинда Озарбайжонга саёҳат қилмоқчи бўлиб, интернетга мурожаат қилсак, Боку шаҳрининг қалби, фахрли рамзи ҳисобланган тарихий жойларнинг биринчи рўйхатида “Қиз қалъаси” мажмуасига кўзимиз тушди. Машҳур “Қиз қалъаси”га бордик. Бир қарашда саккиз қаватдан иборат тош зинали оддий минора дейсиз. 12- асрда бунёд этилган мазкур мажмуада бугун йигирма биринчи аср инновациясини кўриб ҳайратланасиз. Ойна остидаги қўл ҳаракати билан варақланадиган китоб, қалъанинг электрон макети, ўн асрдан буён эъзозланаётган ва кўз қорачиғидек асралаётган миллат тарихи. Бу ерга бир кунда 500 дан ортиқ сайёҳ кириб чиқади. Улар орасида дунёнинг турли мамлакатларидан ташриф буюрган сайёҳлар билан бир қаторда озарбайжонлик сайёҳлар ҳам оз эмас. Бизнинг “Жайрон”га эса бир йилда бор- йўғи 2 мингга яқин сайёҳ ташриф буюришини назарда тутадиган бўлсак, аҳвол қанчалик эътибор талаб эканлигини тушуниш қийин эмас. Ҳисоблаб кўринг, агар ҳар куни марказга юзлаб сайёҳлар ташриф буюрса, директорнинг “Бу ерда катта ишларни амалга оширишга маблағимиз йўқ” дейишига ҳожат қоладими?ҚИЗИЛҚУМНИНГ  ЯНА БИР МЎЪЖИЗАСИ 		СИЗ «ЖАЙРОН»НИ БИЛАСИЗМИ?
ҚЎРИҚХОНА ТАРИХИ
ХХ асрнинг 60- йилларида ҳайвонот оламининг катта қисми йўқолиб кетиш хавфи остида қолгач, бунинг олдини олиш учун табиат ва табиий ресурсларни муҳофаза қилиш Халқаро иттифоқи тузилди. Бу ташкилот томонидан табиатни муҳофаза қилиш бўйича Бутунжаҳон стратегияси ишлаб чиқилди.
Собиқ Иттифоқда етмишинчи йилларда чўл оҳуси- жайрон популяциясини асраб қолиш мақсадида 13 та питомник ташкил этиш тўғрисида қарор қабул қилинган эди. Ва бу қўриқхоналар Туркманистон, Озарбайжон, Тожикистон, Грузия, Ўзбекистонда ташкил этилиши кўзда тутилган эди. Ўша йилларда жайронларни кўпайтирадиган 7 та қўриқхона ташкил этилган. Афсуски, бугунги кунда улардан бор-йўғи биттаси- Бухоро вилоятидаги “Жайрон” қўриқхонаси яшаб қолган холос.
Бухоро ихтисослаштирилган “Жайрон” қўриқхонаси 1977 йилнинг май ойида ноёб ҳайвонлар турини кўпайтириш мақсадида ташкил этилган давлат илмий-ишлаб чиқариш ташкилотидир. Мазкур питомник Ўзбекистон Республикаси Экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси тасарруфида. Питомник биологик хилма-хилликни сақлаб қолиш, ноёб ва йўқолиб бораётган ҳайвон турларини кўпайтириш, шунингдек, Жанубий – Ғарбий Қизилқум ҳудудини сақлаб қолиш ва маҳаллий аҳолини экологик маърифат билан таъминлашни кўзда тутади. Асосий вазифалар қаторига ноёб ва йўқолиб бораётган ҳайвон турларини кўпайтириш ва уларнинг биологиясини кейинчалик уларни ёввойи табиатда қайта тиклаш учун ўрганиш, Жанубий- Ғарбий чўл биоценозларнинг тузилишини сақлаб қолиш, экологик таълим, экологик туризмни ривожлантиришни ҳам киритиш мумкин.
“Жайрон” қўриқхонаси ноёб ҳайвонларни кўпайтириш бўйича халқаро эътироф этилган марказ ҳисобланади. Айни пайтда питомник Ўзбекистон қизил китобига киритилган турларни ва табиатни муҳофаза қилиш халқаро Иттифоқининг қизил рўйхатини ишлаб чиқиш билан ҳам шуғулланади.
Дарвоқе, яна бир гап. Агар грант лойиҳаси бўлмаганида, балки биз ҳам “Жайрон”га яқин қўшни бўлишимизга қарамасдан, яна қирқ йил бехабарлигимизча қолаверармидик. Яхшиямки, Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси ҳузуридаги ННТ ва фуқаролик жамиятининг бошқа институтларини қўллаб-қувватлаш Жамоат фонди бор экан.
ЭКОЛОГИК ТАРБИЯГА ИННОВАЦИОН ЁНДАШУВ

Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси ҳузуридаги ННТ ва фуқаролик жамиятининг бошқа институтларини қўллаб-қувватлаш Жамоат фонди томонидан эълон қилинган « ННТ ва фуқаролик жамиятининг бошқа институтлари ўртасида муҳим ижтимоий аҳамиятга молик лойиҳаларни амалга оширишга давлат ижтимоий буюртмаларини тақдим этиш» мавзусидаги давлат ижтимоий буюртмаси танловининг “Табиат тўғрисидаги билимларни тарғиб қилишни ва оммалаштиришни ташкил этиш, экологик таълим савиясини оширишга кўмаклашиш” йўналиши бўйича “Бухоро вилояти махсус “Жайрон” питомнигида экологик тарбия ва унинг фаолиятини тарғибот ҳамда ташвиқот қилишга янгича инновацион усулларда ёндашиш тизимини шакллантириш” мавзусидаги лойиҳаси учун Навоий шаҳрида фаолият юритаётган “Жонли табиат” жамоат бирлашмаси 140 миллион сўмга эга бўлди.
Ўзбекистон Республикаси Экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси давлат буюртмачиси бўлган мазкур лойиҳа аҳолининг экологик билимларини ошириш, ёшларни табиатни севишга, ҳайвонот ва наботот оламини асрашга ўргатиши билан бир қаторда юртимизга маҳаллий ва чет эллик сайёҳлар оқимининг кўпайишига ёрдам бериши билан аҳамиятлидир.ҚИЗИЛҚУМНИНГ  ЯНА БИР МЎЪЖИЗАСИ 		СИЗ «ЖАЙРОН»НИ БИЛАСИЗМИ?
- Дастлаб “Жайрон” экомаркази деб аталган махсус “Жайрон” питомниги Қизилқум чўлининг жанубий- ғарбида, Бухоро вилояти (Бухоро шаҳридан 42 км. узоқлиқда) Когон тумани ҳудудида жойлашган.- дейди лойиҳа раҳбари, “Жонли табиат” жамоат бирлашмаси директори, биология фанлари номзоди Эшмамат Тоғаев.
-Ҳозирда питомникнинг асосий фаолияти: ноёб ва йўқолиб бораётган ҳайвонларни кўпайтириш, уларнинг биологиясини ўрганиш, генетик маълумотлар банкини ташкил этиш ва кўпайтирилган ҳайвонларнинг меъёрдан ортганларини миллий ва дунё зоопаркларига ҳамда ҳусусий коллекцияларга сотишга йўналтирилган.
Ўзбекистон Республикаси Экология ва атроф – муҳитни муҳофаза қилиш давлат қўмитасига ҳисобдор бўлган питомник экологик йўналишдаги илмий ва ишлаб чиқариш ташкилот мақомига эга бўлиб, унда асосан илмий ходимлар фаолият юритади.
Нафақат Марказий Осиёда, балки жаҳонда ҳалқаро аҳамиятга эга бўлган илмий амалий марказлардан бирига айланган питомник ишчи ва ходимлари, айни пайтда, табиий шароитда кам қолган ноёб ҳайвонлар: жайрон, қулон, Прежевал оти, Бухоро тоғ қўйи, морхўр, Бухоро хонгулини ярим тутқинлик шароитида сақлаб қолиш ва кўпайтириш ишлари билан шуғулланади.
Бундан ташқари, бу ерда йўқолиш хавфи арафасида бўлган айрим тур ҳайвонлар бўйича нуфузли халқаро илмий ташкилотлар билан ҳамкорликда лойиҳалар ҳам амалга оширилмоқда.
Ҳозирда питомник ҳудудида 997 бош жайрон, 138 бош қулон, 24 бош Прежевал оти, 3 бош Бухоро буғуси (хонгул), 1 бош бурамашохли тоғ эчкиси (морхур), 67 бош Бухоро қўйи ва бошқа кўплаб ноёб ҳайвонлар бор.
Питомник ходимлари томонидан ўтган 40 йилдан ортиқ вақт давомида ижобий ишлар амалга оширилишига қарамасдан, корхона фаолияти тарғиботи, юқорида таъкидлаганимиздек, унинг ички ва ташқи рекламаси масалалари замонавий талабларни тақозо этаётганлиги “Жонли табиат” маркази масъуллари эътиборидан четда қолмади.
Ҳақиқатан ҳам шундай катта имконият ва салоҳиятга эга бўлган бу масканда ҳозирда жуда долзарб бўлган экотуризм тизими самарали йўлга қўйилмаганлиги, бу йўналиш бўйича марказда инфратизим қулайликлари йўқлиги яққол кўриниб турибди. Маҳаллий ва чет эллик сайёҳларни олиб келган автоуловларнинг турар жойлари, биотуалетлар ҳақида гапирмаса ҳам бўлади.
Тўғри, қўриқхона маъмуриятининг режаларига кўра, туристларнинг питомникда кўпайтирилаётган ҳайвонларни кузатиш, ҳудудни ва фауна оламини суратга олиш учун қулайлик яратиш мақсадида махсус кузатув майдонини реконструкция қилиш кўзда тутилган. Лойиҳа доирасида ушбу муаммо ечимига реал ёндашилди ва қўриқхонага четдан кирувчиларни инобатга олиб, питомникдаги ҳайвонларнинг яшаш тарзига халақит бермаслик мақсадида режадаги кузатув майдонини 3 бараварга қисқартириб, кўпайтирилаётган 8 тур сут эмизувчи ҳайвонлар учун алоҳида-алоҳида, ҳар бир объектнинг биологияси эътиборга олинган холда волъерлар қурилди.
Умуман олганда, питомник ҳудудини мониторинг қилиш, ўзаро суҳбатлар ва ўрганиш ҳамда таҳлил натижалари шуни кўрсатдики, питомникнинг фаолияти тарғиботи босма ва IT майдонларда талаб да-ражасида ёритилмаган ва экологик тарбия бўйича дастурлар мавжуд эмаслиги аён бўлди ҳамда экологик туризмни самарали ташкил этиш учун имкониятлар жуда ҳам чегараланган.
“Жонли табиат” маркази томонидан мазкур лойиҳа доирасида катта ҳажмдаги ишлар амалга оширилди. Биринчидан, “Жайрон” питомниги тўғрисида чоп этилган босма ва IT маълумотлар базаси тўлиқ ўрганилиб, корхона учун хос интерактив экобилим дастурлари (3 турда) ишлаб чиқилди, иккинчидан, питомникда экологик таълим самарасини ошириш бўйича амалий ишлар қилинди, IT базаси сифати оширилди, электрон майдонда фаол бўлиш тизими яратилди, унинг ташқи ва ички рекламаси йўлга қўйилди. Учинчидан, питомникдаги ноёб ҳайвонларни сақлаш учун ўралган, таьмирга муҳтож, майдон лойиҳа маблағлари, ҳамкор ташкилотлар ҳамда питомникнинг моддий материаллари ҳисобидан волъерлар мажмуасига айлантирилди. Тўртинчидан, питомник офисида махсус кутубхона ташкил этилиб, у ҳуқуқий ва махсус адабиётлар билан тўлдирилди. Бешинчидан, Марказий Осиёда ягона бўлган қўриқхона ҳақида ўзбек, рус ва инглиз тилларида электрон материаллар тайёрланиб, Республикамизга ташриф буюраётган хорижлик ва маҳаллий туристлар, мактаб ўқувчилари учун мўлжалланган тарқатма материаллар чоп этилди.
Хуллас, “Жонли табиат”нинг жонли ҳаракати билан “Жайрон” питомниги фаолияти анча жонланди. Эслатиб ўтамиз, мазкур нодавлат ташкилоти нафақат Навоий вилоятида, балки Республикамизда ҳам ўз ўрнига эга бўлган ташкилотлардан бири. Буни марказ томонидан 2018 йилгача Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси ҳузуридаги нодавлат-нотижорат ташкилотлар ва фуқаролик жамиятининг бошқа интитутларини қўллаб-қувватлаш Жамоат фонди грантлари доирасида 3 та грант ва 1 та давлат ижтимоий буюртма лойиҳаларини амалга оширилганлиги ҳам исботлаб турибди.
Жумладан, Жамоат фондининг 2011 йилдаги гранти асосида марказнинг “Навоий шаҳар «Хончарбоғ» маҳалласи қошида экологик таълим-тарбия алифбо мактаби ташкил этиш” мавзусидаги лойиҳаси доирасида атроф-муҳит муҳофазаси масаласида оила, мактаб ва маҳалла ҳамкорлиги муҳим учлик эканлиги ғояси илгари сурилди.
2012 йилда, бирлашманинг “Навоий вилоятининг деградацияга учраган тоғ олди ерларида экспериментал хандон писта плантациясини ташкил этиш” мавзусидаги лойиҳаси пистанинг энг шимолий ареалларидан бўлган Навоий вилояти ҳудудида ҳам ўса олишини исботлади.
2014 йилда бирлашма томонидан бажарилган “Учқудуқ тумани, Жарақудуқ ҳудудидаги ноёб “Тошўрмон”га муҳофаза этиладиган табиий-тарихий ҳудуд мақомини бериш ва унинг тарғиботига маҳаллий ёшларни жалб қилиш” мавзусидаги ижтимоий буюртма лойиҳаси бу табиий объектни ноёб экотуризм маскани сифатида ташкил этиш учун тегишли бўлган хуж-жатларни тайёрлаб берди.
ОДДИЙ ҚЎРИҚХОНА ЭМАС, ИЛМИЙ МАСЛАҲАТХОНА ҲАМ
Қўриқхонага асос солинган кунданоқ бу ерда илмий –текшириш фаолияти ҳам амалга оширилмоқда. Марказда Ўзбекистондаги йирик Фанлар академияси, Ветеринария институти, Россиядаги қатор илмий –текшириш институтлари, Франция Фанлар Академияси, АҚШ даги Калифорния институти, Германиянинг Зоология институти билан ҳамкорлик ўрнатилган. Халқаро ҳамкорлик натижалари ёмон эмас. Жайронларни вольер усулида парвариш қилиш самара бермоқда. Гарчи бу инсоннинг жонли табиатга бешафқатлиги ҳисоблансада, бу усул жайронларни кўпайтиришга ёрдам бермоқда. Масалан, жайрон болалари туғилган кунданоқ, она сути билан эмас, қўлдан сут бериш билан парвариш қилинади. Бугунги кунда Тожикистон Республикаси 30 та жайрон сотиб олиб, ўзларида кўпайтиришга киришди. Бирлашган Араб Амирликлари, Қозоғистон Республикаси ҳам жайронларни олиб кўпайтириш ҳаракатида.
-Таъкидлаш лозимки, питомникнинг муҳофаза режими билан бир- биридан кескин фарқ қилувчи 2 та ҳудудга бўлинади,-дейди питомникнинг илмий ходими Дилшод Турсунов.-Биринчиси – майдони 5145 гектар бўлиб, бу ҳудуд 2 метрлик симтўр билан ўралган, бу ерда асосий илмий ва амалий ишлар бажарилади; иккинчиси – майдони 11500 гектар бўлиб у ўралмаган ва питомник учун буфер ҳудуд вазифасини ўтайди. -Ноёб жониворлар ҳар йили кузда саноқдан ўтказилади. Уларнинг сони йилдан-йилга кўпаяётганлигини кузатиш мумкин. Бухоро тоғ қўйи сони 2016 йилда 4 тагина эди. Ҳозирда улар сони 67 тага етди.
Ҳукумат қарори билан 2019-2028 йиллар даврида Ўзбекистон Республикасида биологик хилма-хилликни сақлаш стратегияси тасдиқланди. Стратегия доирасида Бухоро ихтисослаштирилган “Жайрон” питомнигида жайронлар сони 1000 га етказилиши мажбурияти юкланган. Бу рақамга шу йилнинг ўзидаёқ эришиш мумкинлиги кўриниб турибди.
Саратоннинг иссиқ кунлари, қишнинг қаҳратонларида қўриқхонанинг катта ҳудудини кезиб, ноёб жониворларнинг ҳаётини асраётган 32 нафар питомник ходимлари бу гўзал мавжудотларнинг деярли барчасини танийди. Чунки уларнинг кўпчилиги ишчиларнинг қўлида катта бўлган. Дарахтга айланган саксовулзорлар, адоғи кўринмайдиган юлғунзорлар орасида табиатнинг ноёб мўъжизалари ҳаёт кечираётгани, миллий бойликларимиз қаторида бойлик эканлиги бизни қувонтирди. Кўзлари тиниқ, эрка оҳуларни чет эллик сайёҳлар кўриб, ҳавас қилса, ўз юртдошларимиз, ёшларимиз уларни кўриб завқланса, табиатни севишни, асрашни ўрганса қандай яхши.
Маруса ҲОСИЛОВА,
журналист
ИСЛОМДА ТАБИАТГА МУНОСАБАТИСЛОМДА ТАБИАТГА МУНОСАБАТ
ТОЖИДДИНОВ Абдуссомад Абулбосит ўғли

Барчага маълумки, Аллоҳ таоло оламни ажойиб аниқлик ила, ўзаро боғлиқ ҳолда ҳамда ундаги махлуқотларнинг хусусиятлари, сифатлари, таркиблари, ададларини ниҳоятда гўзал ва ҳикматли қилиб яратган. Ҳар бир яратилган нарса ўзининг бетакрор тартибига эга. Ҳар битта нарсанинг Аллоҳ таоло тарафидан ўзига хос замон ва маконда яратилиши белгилаб қўйилган.
Бу ҳақда Қуръони каримда жуда кўп оятлар нозил этилган бўлиб, жумладан, Аллоҳ тао¬ло шундай марҳамат қилади:
«Албатта, Биз ҳар бир нарсани ўлчов би¬лан яратдик» (Қамар сураси, 49-оят);
«...ҳар бир нарсани ўлчов ила ўлчаб яратган Зотдир» (Фурқон сураси, 2-оят).
Бошқача айтганда, дунёдаги ҳар бир нарса: сув ҳам, ер ҳам, ҳаво ҳам, тоғ ҳам, ҳайвонот ҳам, наботот ҳам Аллоҳ таоло томонидан ўлчов би¬лан ва бир-бирига боғлиқ қилиб яратилган.
Яна шу нарса ҳам маълумки, Аллоҳ таоло яратган бу олам инсонга бўйсунадиган қилиб қўйилгандир.
Аллоҳ таоло инсонни дунёни асрашга, У Зотнинг неъматларидан манфаат олишга, уларни ҳалок этмасликка, яхшилик йўлида фойдаланиш ва ёмонликка ишлатмасликка буюрган:
«Ва ислоҳ қилингандан кейин ер юзида фасод қилманг...» (Аъроф сураси, 56-оят).
Бу ояти каримадан маълум бўладики, Аллоҳ таоло ер юзини яратиб, уни инсон учун яхши ҳаёт ўтказишга барча шароитлар бор ҳолатга келтирган. Банда эса мазкур неъматларни қадрлаб, асраб-авайлаб, уларга зарар етказмасдан, Аллоҳ таоло яратган табиатдаги мувозанатни ва жипсликни бузмасдан улардан фойдаланмоғи лозим.
Қуръони карим ер юзида фасод келиб чиқишининг асосий сабаби одамларнинг касби эканини қуйидагича баён этади:
«Қилган амалларининг баъзисини тоттириш учун, одамлар қўллари касб қилган нарсалар туфайли қуруқликдаю денгизда фасод зоҳир бўлди. Шоядки, улар қайтсалар» (Рум сураси, 41-оят).
Бу оятда Аллоҳ таоло ер юзидаги бахтсизлик ва нохушликлар одамларнинг фаолиятлари билан боғлиқ равишда зоҳир бўлишини баён қилмоқда. Уларнинг қалб ва фикрлари нопок бўлса, қилган ишларининг оқибати ҳалокатли бўлажак. Лекин бу фасоднинг ёмон натижалари инсоннинг ўзига етади. Шунинг учун ҳам Аллоҳ таоло мазкур оятда:
«Қилган амалларининг баъзисини тоттириш учун…» деяпти.
Шу билан бирга Аллоҳнинг раҳмати буюк. У Зот Ўз бандаларига меҳрибон бўлганидан уларга ўз вақтида тавба қилиш ва тўғри йўлга тушиб олишга имкон бериб, оятнинг сўнггида:
«Шоядки, улар қайтсалар», демоқда.
Инсоннинг бу дунёдаги масъулияти ҳақида кўпгина ҳадиси шарифлар ҳам ворид бўлган, улардан бирида Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Бас, ҳаммангиз масъулдирсиз ва барчангиз ўз масъулиятингиздан сўралурсиз», дейдилар.
Бу қисқа сўзларда олам-олам маъно бор бўлиб, улар инсонларнинг юқорида зикр қилинган вазифасини ҳамда ер юзида тинчлик ва омонлик бўлиши учун Аллоҳнинг олдидаги масъулиятини ўзида мужассамлаштирган.
Аллоҳ яратган нарсаларни ҳалок этиб, йўқ қилаётганларни эса Ислом «фасодчилар» деб атайди. Бу ҳақда:
«Ва бурилиб кетганда ер юзида фасод учун ва экин ва наслни ҳалок қилиш учун ҳаракат этадир. Ва ҳолбуки, Аллоҳ фасодни хуш кўрмас», дейилган (Бақара сураси, 205-оят).
Бу икки олам – ўсимликлар олами ва ҳайвонотлар олами Исломда инсон учун энг зарур бўлган нарсалар ҳисобланади. Кимки буларга зарар етказса, инсониятга зиён етказган бўлади.
Аллоҳ таоло Қуръони каримда ер юзидаги бар¬ча нарсаларга, жумладан, ҳайвонот дунёсига қандай муносабатда бўлиш лозимлигини муфассал баён қилиб берган. Кўпгина оятлар мусулмонларга Аллоҳ таолонинг ҳайвонот оламини яратиш мақсадини тушунтириб беради. Уларни ҳай¬вонот дунёсини муҳофаза қилишга ва ўрганишга даъват қилади. Қуръони карим ҳайвонот дунёсидан инсон қандай фойда олиши мумкинлигини, жонзотларни қай тарзда тарбия қилиш кераклигини уқтиради; арзимас туюлган, оддий жониворларда учрайдиган илоҳий қудратни кўриш ва ундан ибрат олишга чақиради.
Қуръони каримнинг Бақара, Анъом, Фил, Намл, Нахл каби бир неча суралари ҳайвонлар номи билан аталади. Ушбу суралар номларини ўз тилимизга таржима қиладиган бўлсак, «сигир», «чорва ҳайвонлари», «фил», «чумоли», «асалари» деган маънолар келиб чиқади.
Аллоҳ Китобида барча жонзотлар инсонлар каби «уммат» эканлиги таъкидланади. Айнан шу таъкид инсонни ўзи каби уммат бўлган барча жонлиларга нисбатан меҳрибон бўлишга ундайди. Бу хусусда Аллоҳ таоло шундай марҳамат қилади:
«Ер юзидаги ҳар бир юрувчи жонзот ва икки қаноти ила учувчи қуш борки, ҳаммаси сиз каби умматлардир» (Анъом сураси, 38-оят).
Агар ҳайвонларнинг ҳар бир тури ёки оилалари алоҳида уммат ҳисобланса, айнан шу ҳукм билан улар бошқа умматлар орасида яшаш ҳаққига эга бўладилар.
Имом Абу Довуд ва Имом Термизийлар Абдуллоҳ розияллоҳу анҳудан ривоят қилган ҳадисда Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Агар итлар умматлардан бир уммат бўлмаганида, албатта, уларнинг ҳаммасини ўлдиришга амр қилар эдим», деганлар.
Шунингдек, Имом Бухорий ва Имом Муслим Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан ривоят қилган ҳадисларида Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Бир чумоли набийлардан бирини чақиб олди. Бас, у чумолилар қишлоғи ҳақида амр қилди. У куйдириб юборилди. Шунда Аллоҳ у (набий)га ваҳий қилиб: «Сени бир чумо¬ли чаққани учун тасбеҳ айтиб турган умматлардан бир умматни ҳалок қилдингми?!» деди», дедилар.
Қуръони каримнинг кўпгина оятларида «Ҳайвонлар нега яратилди?» деган саволга жавоб бор. Масалан:
«Албатта, сиз учун чорва ҳайвонларида ибрат бордир. Сизни уларнинг қоринларидаги нарса ила суғорурмиз ва сиз учун уларда кўпгина манфаатлар бор ва улардан ерсизлар. Ва уларга ва кемаларга юкланурсиз» (Мўминун сураси, 21–22-оятлар).
Келтирилган оятларда «ейиш-ичиш», «исиниш», «юкларни ташиш» каби ҳайвонлардан олинадиган фойдалар ва кишиларнинг жониворлар чиройидан роҳатланиши ҳақида сўз кетади. Дарҳақиқат, Аллоҳ таоло ҳайвонларни инсонларга фойда келтирадиган неъматлар қилиб яратди. Шу боисдан бандалар бу неъматлар учун Парвардигорларига шукр қилиб, ўзларига зарур бўлган ҳайвонот дунёсига эҳтиёткорона ёндашишлари, уларни қўриқлашлари ва сақлашлари лозим.
Шукр қилиш эса икки йўл билан бўлади. Биринчиси – бундай неъматларни ато этган Аллоҳ таолога ҳамду сано айтиш бўлса, иккинчиси – У Зот берган неъматлардан фойдаланишда Унинг кўрсатмалари бўйича иш юритишдир.
Исломда ҳайвонот оламига ҳеч қандай зарар етказиш мумкин эмаслиги қаттиқ таъкидланади. Имом Мус¬лим Ибн Аббос розияллоҳу анҳудан ривоят қилган ҳадисда айтилишича, Набий алайҳиссалом олдиларидан юзига там¬ға босилган эшак олиб ўтилди. Шунда у зот: «Менинг ҳайвонлар юзига тамға босган ва уларнинг юзига урганларни лаънатлаганим сизларга етмаган эдими?!» дедилар.
Бошқа бир ҳадисда унинг ровийси Абдуллоҳ розияллоҳу анҳу шундай дейдилар: «Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам билан бирга сафарда эдик. Мен ўз ҳожатимга бориб, бир чумчуқни икки боласи билан кўрдим ва унинг болаларини олдим. Шунда чумчуқ келиб, гирдикапалак бўлиб уча бошлади. Расулуллоҳ сол¬лаллоҳу алайҳи васаллам етиб келдилар-да: «Буни ким боласи туфайли фожеага учратди? Унга боласини қайтариб беринглар», дедилар».
Кўриниб турибдики, Ислом ҳайвонларнинг барчасига алоҳида меҳрибонлик билан ёндашади. Динимиз жонзотларни мақсадсиз ўлдиришликни катта гуноҳ ҳисоблаб, қатъиян ман қилади. Чунки Аллоҳ ҳайвонларни инсонлар фойдаси учун яратган. Парвардигоримиз яратган жониворларни беҳуда ўлдириш гуноҳдир. Унинг неъматларига нисбатан нонкўрликдир.
Имом Насаий Аш-Шурайда розияллоҳу анҳудан қилган ривоятда: «Мен Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламнинг «Кимки чумчуқни сабабсиз ўлдирса, қиёмат куни Аллоҳга «Эй Роббим, фалончи мени манфаат учун эмас, ўйнаб ўлдирди», деб шикоят қилади», деганларини эшитдим», дейилган.
Исломдаги ҳайвонларга меҳрибонлик ва яхши муносабат фақат улардан инсонларга етадиган манфаат билан боғлиқ эмас, балки мусулмонлар барча ҳайвонот оламига, ҳатто инсон улардан бу дунёда ҳеч қандай манфаат кутмаса ҳам, яхши муносабатда бўлишга буюрилган.
Аллоҳ таоло бизларни инсонлар учун яратган махлуқотларига гўзал одоб-ахлоқ ила муомала қилишга муяссар этсин. Зеро, У Зот ҳар бир нарсага қодирдир.

ekolog.uz сайтидан олинди.
ЖУРНАЛИСТ- АМАЛДОРЛАРНИНГ РАҚИБИ...МИ?!
БИР КАРВОН ЙЎЛИДАМИЗ-КУ!
ЖУРНАЛИСТ-  АМАЛДОРЛАРНИНГ  РАҚИБИ...МИ?! 	БИР  КАРВОН  ЙЎЛИДАМИЗ-КУ!
Давлат ва жамиятда, сиёсатда, кундалик ҳаётда матбуотнинг ўрни беқиёс. Аммо бугун мамлакатимизда матбуот ва оммавий ахборот воситалари ходимлари анча мураккаб даврларни бошдан кечирмоқда. “Тўртинчи ҳокимият” деб таъриф берилган бу машаққатли хизмат бугун қандай аҳволда деган сааволга ростини айтиш керак, матбуот, газета ва журналлар, босма оммавий ахборот воситаларининг кўпчилиги бугун жар ёқасида деб жавоб бериш мумкин. Республикамиздаги баъзи нуфузли нашрлар ҳам бир оз танаффус эълон қилишга мажбур бўлганини жуда яхши биламиз. Ёки туман ва шаҳалардаги айрим 70 йил, 80 йилдан буён чоп этилаётган газеталар ҳам ёпилиш арафасида турганлиги рост. Амал-тақал қилиб чиқаётган газеталарнинг ҳам адади ўша ҳудуднинг аҳолиси сони билан солиштирганда, жуда ачинарли аҳволда. Баъзи номдор нашрлар ҳам ойлик берса, гонорарга маблағ тополмай сарсон. Матбуотга муносабат сохталигича, юзакилигича қолмоқда. Ўз муассислигидаги газета ёки журнални иқтисодий инқироздан ҳимоя қилолмаган, унга ёрдам беришни хоҳламаган амалдорларни бугунги давр раҳбари, деб айтолмаймиз.
Тўғри, бизга кўп таъна қилишади: Ҳақиқатни ёзсанглар, газеталарингни одамлар ўзи излаб топади, дейишади. Тан оламиз, матбуотнинг мавқеини кўтарадиган энг катта мезон – ҳақиқат ва адолат! Ҳақиқат эса жуда аччиқ! У кимгадир ёқса, кимгадир ёқмаслиги аниқ. Чунки одамлар энг сўнгги ишонч ва умид сифатида таҳририятларга мурожаат қилади, бутун умр ушалмаган орзулари ушалишини, йиллар давомида ечилмаган муаммолари ечилишини сўраб таҳририятлар эшигига бош уради. Ҳеч бўлмаса дилидаги ҳақиқатларни қоғозда кўриб, кўнгли таскин топади.
Шу шарафли ва машаққатли соҳада қирқ йилдан ортиқроқ вақт мобайнида фаолият кўрсатаётган бўлсам, матбуотимиз бошидан ўтказган кўплаб “ савдолар”нинг шоҳиди бўлганман. Ўтган асрнинг саксонинчи йилларидаги матбуот ҳақиқатлари ва миллатимизга нисбатан адолатсизликларни навоийликлар ҳам бошидан ўтказган.
Кечагидек эсимда, Ҳар бири 40 минг нусхадан кўпроқ чиқадиган “Дўстлик байроғи” ва “Знамя дружбы” вилоят газеталаридаги ҳолатлар. “Знамя дружбы” газетаси мухбири А. Пазовский имзоси билан рус тилида тайёрланган миллатимизнинг энг илғор зиёлилари, элу юрт танийдиган, ҳармат қиладиган олимлари, фан ва тиббиёт фидоийлари, айбсиз айбдорларга нисбатан бўҳтон ва туҳматлар ёғдирилган мақолаларни рус тилидан ўз тилимизга алам билан, ғазаб билан таржима қилишимиз, Ленинграддан юборилган вилоятнинг ўша вақтдаги биринчи раҳбари топшириғи билан газетамиз саҳифаларида бир бет қилиб ёритилишини ҳозир эсласак, юракнинг зарби тезлашади. Шукрким, бугун бундай сўз орқали “осиш” ва “отиш” ҳолатлари йўқ.
Бугунги матбуотда сўз эркинлиги, ҳақиқат мундарижаси бор. Жаҳон матбуоти билан тенглаша оладиган ютуқларимиз бор. Журналистлар дунёга чиқиш, у ердаги ўзгаришларни ўз кўзи билан кўриш имкониятларига эга бўлди.
Тўғри, одамлар ҳозир матбуотдан, газета- журналлардан кўра кўпроқ, турли интернет тармоқларига тобе бўлиб бормоқда. Бу тобеликнинг оғир бадаллари борлигини ҳам унутмаслигимиз керак. Ҳис-туйғуларимизни хиралаштирган, тафаккуримизни ўтмаслаштираётган ана шу интернет ёлғонлари матбуотдан кўпчиликни узоқлаштирмоқда. Мафкура майдонига қадам босишга қудрати, билими, савияси етмаётган айрим раҳбарлар мажбурий обуна деган иборага аввало ўзларини ишонтиришди. Газета ва журналларга обуна қилмаслик учун барча ҳунарларини ишга солган қанча амалдорлар республикамизда чоп этилаётган баъзи нашрларни ўқиш у ёқда турсин, ҳатто номини ҳам билмайдиган даражага етди.
Ахборот технологияларининг тараққий этиши мана -ман деган ривожланган давлатларда босма оммавий ахборот воситаларига бўлган талаб ва эҳтиёжга заррача путур етказгани йўқлиги биздаги баъзи баҳона эгаларини уялтириши керак....
Янгиланаётган Ўзбекистоннинг нуфузини кўтарадиган, имиджини кўз-кўз қиладиган воситалар орасида энг муҳимларидан бири матбуот эканлигини тан олиш керак! Демак, матбуотга ҳам янгича муносабат, янгича эътибор зарур! Мамлакатимизда унча катта бўлмаган рақамларни ташкил этадиган журналистлар давлатнинг дардига шеригу, аммо иқтисодий масалаларда “давлатдан ташқарида” эканлиги жуда ачинарли. Журналистлар ҳам СЎЗ излаши керак, ҳам НОН топиши керак! Бу борада Ўзбекистон Республикаси Президенти Администрацияси ҳузуридаги Ахборот ва оммавий коммуникациялар агентлиги хайрли қадамларни бошлаганидан хурсандмиз. Журналистларнинг ҳам елкасига офтоб тегишига жуда катта умид боғлаяпмиз.
Газета- журналларнинг ўқимишли бўлиши учун нима қилсак бўлади, деб кўп сўрашади. Кимдир “Газета ва журналларни зўр қилиб чиқарсангиз, одамлар ўзи топиб ўқийди деса, кимдир танқидий материалларни кўпроқ ёритиш керак”, дейди. Менинг фикримча, энг аввало халқимизни етти ёшдан етмиш ёшгача эмас, балки нол ёшдан юз ёшгача интернет чангалидан чиқаришимиз керак. Кекса итернет шайдоларини қайта тарбиялаш эса осон эмас, албатта. Иккинчидан, газеталарда ёритилган танқидий материал учун журналистни муҳокама қилиш, судга бериш ўрнига, қўлини осмонга узатса етадиган “қаҳрамон”лар мақолани ёзишга мажбур қилган муаммони тузатиш чораларини кўрса ёмон бўлмасди. Чунки журналист амалдорларнинг рақиби эмас, балки улар билан халқ ўртасидаги кўприкдир, уларга кўмакдошдир.
Мафкура полигонлари ядро полигонларидан кучли эканлигини кўп такрорлаймиз. Аммо Моцартнинг рус тилидан ўзбек тилига таржимаси қандай бўлади, деб ўз ёрдамчисидан сўрагувчи саводсизлар амал курсиларида ўтириб, маърифатдан, маънавиятдан маъруза ўқийдиган бўлса, маърифат чўққиларини ҳеч қачон забт эта олмаймиз.
Ҳозир сир эмас, газетани журналистларнинг ўзи чиқариб, ўзи ўқияпти. Битта ҳам газета кирмайдиган хонадонлар анча-мунча. Авваллари бошқача эди. Мафкуранинг тили, қўли ва оёғи матбуот эди. Масалан, биз оилада ўн бир фарзанд эдик. Онам ишламасдилар. Дадамнинг бир ўзлари ишлаб, бизни боққанлар. Оддий темирчи бўлсалар ҳам ҳамамизни ўзимиз танлаган касб эгаси бўлишимиз учун жон куйдирганлар, шароит яратганлар. Рўзғордан ортиб, газета- журналларга ҳам ҳар йили обуна бўлардилар. Эсимда, ўқувчилик йилларимизда 70- йилларнинг бошида уйимизга “Правда”, “Известия”, “Совет Ўзбекистони” газеталари, “За рулём” ва “Саодат” журналлари мунтазам келарди. Дадамга қўшилиб, уларни биз ҳам ўқирдик. Журналистикага ҳавасимнинг илдизлари оиламизда матбуотга бўлган ана шундай меҳрдан сув ичган бўлиши аниқ.
Бугун ҳам худди шундай ҳар бир оилада матбуотга ҳурмат, эътибор бўлишини истайман. Матбуотга садақа эмас, МЕҲР керак! Газета дўконлари олдида худди анча йиллар аввалгидек турнақатор навбатларни кўришни хоҳлайман. Мафкуранинг ўткир қуроли бўлган матбуотга ҳукумат доирасида эътибор қаратилишига ишонаман.
Ота-онам, устозларим, дўстларим ишончини оқлашга ҳаракат қилдим. Соҳадаги кўп йиллик меҳнатларим қадр топди. Ўтган йили Матбуот ва оммавий ахборот воситалари кунида Президентимиз Фармони билан “Дўстлик” ордени соҳиби бўлдим. 2019 йилда Жаҳон матбуоти эркинлиги кунида “Олтин қалам” мукофотининг Хитой Халқ Республикаси томонидан эълон қилинган “Бир макон, бир йўл” лойиҳаси доирасидаги Халқаро номинация ғолиблиги менга насиб этди. Тақдиримдан миннатдорман. Касбимдан ифтихордаман. Агар яна қайта туғилиш насиб этганда, ҳеч шаксиз яна журналистика соҳасини танлаган бўлардим.
Касб байрамимиз арафасида кимнидир дилини оғритиб қўймаслик учун тилимни бироз тиймоқчиман. Шунинг учун фақат яхши нарсалар ҳақида фикрлашдик. Азиз ҳамкасбларимизни байрам билан қутлаб, машаққатли соҳадаги ишларига омад тилайман. Бизни газета саҳифалари орқали интиқлик билан кутаётган азизларга эса, “Бу дунёга сўз излаб келганмиз. Кўнглингиздаги сўзни топиб, Сизга улашишдан ғоят бахтиёрмиз” деймиз!
Маруса ҲОСИЛОВА,
Ўзбекистон Журналистлари ижодий уюшмаси аъзоси