ЭКОЛОГИЯ БИЗДАН БОШЛАНАДИ!  ЭКОЛОГИЯ  БИЗДАН  БОШЛАНАДИ!
  ЭКОЛОГИЯ  БИЗДАН  БОШЛАНАДИ!
  ЭКОЛОГИЯ  БИЗДАН  БОШЛАНАДИ!
2019 йил 21 сентябрь -Бутунжаҳон тозалик куни сифатида инсоният тарихидаги энг катта миқдордаги чиқиндиларни йиғишга сафарбар этилган, миллионлаб кўнгиллиларни бирлаштирган кун. Бу лойиҳа 2008 йилда илк маротаба Эстонияда амалга оширилиб, 5 соат давомида эстонлар иложи борича мамлакат бўйлаб кўпроқ чиқинди тўплаб, ҳудудларни тозалашга ҳаракат қилишганди. ekolog.uz сайтининг маълумотига кўра, бу йили дунё бўйлаб тозалик ишларида 169 та мамлакатдан 36 миллион нафар кўнгиллилар қатнашиб, энг катта акция Индонезияда бўлиб ўтди. Унда 7,6 миллион нафар аҳоли қатнашган. Мазкур ташаббусга бу йил Ўзбекистон ҳам қўшилди.
Навоий вилояти Экология ва атроф- муҳитни муҳофаза қилиш бошқармаси, “Тоза худуд” давлат унитар корхонаси ҳамда Ўзбекистон Экологик партияси вилоят бўлими ҳамкорлигида ана шу сана муносабати билан “Экология биздан бошланади” шиори остида экологик акция ўтказилди. Мазкур акция экоҳашар кўринишида Нурота тумани “Айдаркўл сув” ҳавзаси қирғоқлари ва Навбаҳор тумани “Дўстлик” маҳалла фуқаролар йиғинида trashtagchallenge форматида ташкил қилинди.
-Мазкур экологик акция барча халқларни сайёрамиз тозалиги учун бирлаштирган давримизнинг энг катта фуқаролик ҳаракатларидан биридир,-деди вилоят Экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш бошқармаси бошлиғининг биринчи ўринбосари Хайрулло Бақоев.- Вилоятимизда ўтказилган экологик акцияда 300 дан ортиқ кўнгиллилар қатнашди.
Энг муҳими, акцияда ёш болаларнинг иштирок этиши катта аҳамият касб этди. Чунки табиатни асрашга, севишга ўргатишнинг энг мақбул йўли саналган бундай тадбирларнинг бола қалбига таъсири кучли эканлигини барчамиз жуда яхши биламиз. Ёш табиатшунос Навоий шаҳридаги 18-умумий таълим мактабининг 1-синф ўқувчиси Сабрина Абдуқодирова ўз ота-оналари билан тозалик тадбирига келган тенгдошларига намуна бўлди.
Фаол иштирокчиларга тадбир ташкилотчиларининг эсдалик совғалари топширилди.
Акцияни ўтказиш учун айнан Айдаркўл ҳудудининг танланганлиги ҳам бежиз эмаслигини алоҳида эътироф этиш лозим. Сабаби, табиатнинг ноёб мўъжизаси, Айдар- Арнасой кўллар тизими- Жиззах ва Навоий вилоятлари ҳудудидаги оқмас кўллар бўлиб, Қизилқум чўли шарқи, Чордара сув омборидан жануби-ғарбда жойлашган Айдаркўл кўлининг вилоятимиз ҳудудидаги табиий бойликларимиздан бири эканлигини кўпчиликка кўрсатиш имконияти пайдо бўлганлигини айтиш мумкин.
Она сайёрамиз мусаффолигини асрашдек эзгу мақсад бирлаштирган иштирокчиларни табиатга меҳр бир дастурхон атрофига тўплади. Тозаланган ҳудудлардан баҳра олган кўнгиллар эса покиза туйғулар ҳамда ойдин хаёлларга лиммо-лим бўлди.
ЭКОЛОГИК МАДАНИЯТ НИМА?ЭКОЛОГИК  МАДАНИЯТ НИМА?
Хуршида ХУРСАНОВА,
Вилоят Экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш бошқармаси мутахассиси
Инсон ҳамма нарсага қодир. Аммо гоҳида унинг қилмишларидан одамларгина эмас, бутун атроф-муҳит азият чекади, зарар кўради. Унинг эътиборсизлиги, масъулиятсизлиги Она сайёрамизга беписандлиги қимматга тушиши мумкинлигини ўйлаб кўрмайди. Мана оддийгина чиқиндилар масаласини олайлик.
Ўз уйимизни, ўз кўчамиз, ўз маҳалламизни озода тутиш зиммамиздаги қарз бўлишига қарамасдан чиқиндиларни хоҳлаган жойга ташлашга ўрганганмиз. Атроф-муҳитга етказаётган зараримизнинг оқибатларидан асло ташвишланмаймиз. Табиатга бундай ёмон муносабатимизни фарзандларимиз биздан ўрганади. Ўзимизнинг “тажрибамиз” бир куни ўзимизга зиён етказиши хаёлимизга ҳам кириб-чиқмайди. Хуллас, экологик маданият деган тушунчалар кўпчиликка бегона.
Узоқ умр кўриш, соғ-саломат бўлишни орзу қиламиз, аммо унга амал қилишни унутиб қўйганмиз. Жойларда ўтказилаётган тадбирларда айнан ана шу муаммолар муҳокама қилинади. Аҳолига экологик маданият ҳақидаги тушунтиришлар, атроф-муҳитни ифлослантирмаслик тўғрисидаги танбеҳларнинг самараси унчалик сезилмаяпти. Жумладан, яқинда Кармана тумани Гулобод маҳалла фуқаролар йиғинида тарғибот тадбирлари ўтказилиб, Ўзбекистон Республикаси Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги Кодекснинг 91 –моддасига асосан фуқароларга ноқонуний жойларга чиқинди ташлаганлик учун энг кам иш ҳақининг уч баравари миқдорида маъмурий жавобгарликка тортилишига сабаб бўлиши маҳалла аҳолисига тушунтирилди. Тадбирда маҳалла фуқароларига 44 та огоҳлантириш хатлари тарқатилди.
Тумандаги “Талқоқ” маҳалласида истиқомат қилувчи У. Жалилов ҳам амалдаги тартиб-қоидаларга амал қилмаганлиги, чиқиндиларни дуч келган жойга ташлаганлиги учун энг кам иш ҳақининг 3 баравари миқдорида жарима тўлашга мажбур бўлди.
Шунингдек, тумандаги Фарҳод маҳалласида ҳам ана шундай тарғибот тадбирлари ўтказилган бўлишига қарамасдан фуқаро К. Болтаевга белгиланмаган жойларга чиқинди ташлаганлик ҳолати аниқланиб, унга энг кам иш ҳақининг бир баравари миқдорида жарима қўлланилди. Худди шу маҳаллада истиқомат қилувчи Ҳ. Санаева ҳам маиший чиқиндиларни белгиланмаган жойга ташлаганлиги тўғрисида огоҳлантирилди.
Ўзимиз яшаётган маконни, ўзимиз нафас олаётган ҳавони ифлослантиришдан наҳотки виждонимиз қийналмаса? Экологик маданиятни фуқароларимиз қачон ўрганади?
ДУНЁ ТАЖРИБАСИ:ДУНЁ  ТАЖРИБАСИ:        “ ИФЛОСЛАНТИРУВЧИ  ТЎЛАЙДИ”
“ ИФЛОСЛАНТИРУВЧИ ТЎЛАЙДИ”
Алижон ЖАЛИЛОВ,
Навоий вилоят Экология ва
атроф-муҳитни муҳофаза қилиш
бошқармаси инспекция бошлиғи,
вилоят Кенгаши депутати


Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев атроф-муҳитни муҳофаза қилиш, маиший чиқиндиларни йиғиш ва қайта ишлаш тизимини ривожлантириш бўйича яқинда ўтказган йиғилишида дунё тажрибасида кенг қўлланилаётган “Ифлослантирувчи тўлайди” тамойили асосида янги тартиб жорий қилиш кераклигини таъкидлади. Яъни маҳсулотдан ҳосил бўладиган чиқиндини утилизация қилиш уни ишлаб чиқарувчи корхоналар ҳисобидан қопланиши лозим.
Йиғилишда чиқиндиларни қайта ишлаш масаласига ҳам алоҳида эътибор қаратилди. Президентимиз соҳага хорижий инвесторларни жалб этиш, чиқиндини қайта ишлаш ва ундан энергия олиш бўйича янги инвестиция лойиҳалари ишлаб чиқиш зарурлигига алоҳида урғу берди.
Айрим одамларда ҳалигача чиқиндини махсус белгиланган жойга ташлаш, ўз кўчаси ва ҳудудини озода сақлаш маданияти шаклланмагани ҳам қайд этилди. Шу боис ҳудудларни ифлослантирганлик учун жавобгарликка тортиш таъсирчан механизмларини яратиш бўйича қонун лойиҳаси ишлаб чиқиш зарурлиги ҳам таъкидланди.
Ҳақиқатан ҳам кейинги йилларда табиат, жамият ва инсон ўртасидаги мутаносибликнинг бузилиши, аҳоли сони шиддат билан ўсиши атроф-муҳитга боғлиқ муаммоларни янада кўпайтирмоқда. Жумладан, миллионлаб турдаги маҳсулотлар ишлаб чиқариш жараёнида ҳосил бўлаётган чиқиндиларни қайта ишлаш ва утилизация қилиш масалалари бутун олам аҳлини қаттиқ ташвишга солмоқда. Статистик маълумотларга қараганда, ҳозир дунё бўйича ҳар йили 5 миллиард 754 миллион килограмм чиқинди пайдо бўляпти. Уларнинг фақат 30 фоизи қайта ишланяпти, қолганлари эса ер юзида тўпланиб, уни тобора кўпроқ ифлослантиряпти.
Президентимиз 2017 йил 21 апрелда имзолаган “2017-2021 йилларда маиший чиқиндилар билан боғлиқ ишларни амалга ошириш тизимини тубдан такомиллаштириш ва ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги қарор юртимизда айни йўналишдаги муаммоларни ҳал этишга, экология ва санитария муҳитини янада яхшилаш, аҳоли саломатлигини мустаҳкамлаш, маиший чиқиндиларни тўплаш ва ташиб кетиш ишларини тартибга солишга қаратилди. Унда қаттиқ маиший чиқиндиларни ташиб кетишни ташкил этиш ва улардан фойдаланиш ишлари билан шуғулланувчи хусусий тадбиркорлар фаолиятини янада ривожлантириш зарурлиги алоҳида уқтирилди. Республикамизнинг барча ҳудудларида ушбу қарор ижросини таъминлаш бўйича аниқ чора-тадбирлар белгиланди.
Жорий йилнинг 1 ноябрига қадар мамлакатдаги реал экологик ҳолат халқ¬аро тажрибалар асосида аниқ баҳоланади. Шу асосда Атроф-муҳитни муҳофаза қилиш концепцияси, Маиший чиқиндиларни бош¬қариш миллий стратегияси, Ўзбекис¬тонда биологик хилма-хилликни сақлаш миллий стратегияси ва уларни амалга ошириш бўйича ҳаракатлар дастурлари ишлаб чиқилади.
Жисмоний ва юридик шахслар масъулиятини ошириш мақсадида атроф-муҳитни муҳофаза қилиш, чиқиндилар билан боғлиқ ишларни амалга ошириш, наботот ва ҳайвонот дунёси объектларидан фойдаланишга доир қонунлар талаблари бузилиши юзасидан жавобгарлик чоралари кучайтирилади.
Масалага кенгроқ ёндашадиган бўлсак, аҳолининг экологик маданиятини юксалтириш, атроф-муҳитга жиддий муносабатни шакллантириш масалаларига дунёнинг кўплаб мамлакатларида жиддий эътибор қаратилганлигини кузатиш мумкин. Ўз навбатида, жорий тартиб-қоидаларга риоя қилмаганларга нисбатан қатъий чоралар кўрилганлиги маълум. Масалан, Испанияда машина деразасидан чиқиндини улоқтириш 200 евро, сигарет қолдиғини йўлакка ташлаш 90 евро миқдорида жарима солишга асос бўлади. Германияда беодоб фуқаролар “чиқинди изқуварлари” томонидан ушланади. Чиқиндини махсус қутига ташланмагани кўчага ўрнатилган видеокамера орқали аниқланган қонунбузарга 100 еврогача миқдорда жарима солинади.Сигарет қолдиғи, музқаймоқ ёки конфет қоғозини, чанқовбосди ичимликлар шишасини ерга ташлаш 20 евро, сақични ва овқат қолдиғини дуч келган жойга улоқтириш 35 евро, эски мебель, электрон техника воситасини тақиқланган жойда қолдириш 150 дан 600 еврогача миқдорда жарима жазоси тайинланишига олиб келади. Швецияда қоғозни ерга ташлаган киши 90 евро, Сингапурда 300 дан 1000 долларгача миқдордаги маблағидан жудо бўлади.
Албатта, бизда ҳам чиқиндиларни белгиланмаган жойларга ташлаш ёки чиқариб қўйиш учун жазолар белгиланган. Аммо бу тартиб-қоидаларга аҳоли ҳам, масъул ташкилот-идоралар ҳам амал қилаётгани йўқ. Бундай жазоларни жаҳон андозаларига мос равишда қайта кўриб чиқиш фурсати етиб келмадимикин? Ана шунда муаммоларга ечим топилиши аниқ.
ЭКОЛОГИК ТАРБИЯГА ИННОВАЦИОН ЁНДАШУВЭКОЛОГИК  ТАРБИЯГА  ИННОВАЦИОН  ЁНДАШУВ

Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси ҳузуридаги ННТ ва фуқаролик жамиятининг бошқа институтларини қўллаб-қувватлаш Жамоат фонди томонидан эълон қилинган « ННТ ва фуқаролик жамиятининг бошқа институтлари ўртасида муҳим ижтимоий аҳамиятга молик лойиҳаларни амалга оширишга давлат ижтимоий буюртмаларини тақдим этиш » мавзусидаги давлат ижтимоий буюртмаси танловининг, “Табиат тўғрисидаги билимларни тарғиб қилишни ва оммалаштиришни ташкил этиш, экологик таълим савиясини оширишга кўмаклашиш” йўналиши бўйича “Бухоро вилояти махсус “Жайрон” питомнигида экологик тарбия ва унинг фаолиятини тарғибот ҳамда ташвиқот қилишга янгича инновацион усулларда ёндашиш тизимини шакллантириш” мавзусидаги лойиҳаси учун 140 миллион сўмга эга бўлди. ЭКОЛОГИК  ТАРБИЯГА  ИННОВАЦИОН  ЁНДАШУВ
Ўзбекистон Республикаси Экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси давлат буюртмачиси бўлган мазкур лойиҳа аҳолининг экологик билимларини ошириш, ёшларни табиатни севишга, ҳайвонот ва наботот оламини асрашга ўргатиши билан бир қаторда юртимизга маҳаллий ва чет эллик сайёҳлар оқимининг кўпайишига ёрдам бериши билан аҳамиятлидир.
-Бир вақтлар “Жайрон” экомаркази деб аталган махсус “Жайрон” питомниги Қизилқум чўлининг жануби ғарбида, Бухоро вилояти (Бухоро шаҳридан 42 км. узоқлиқда) Когон тумани ҳудудида жойлашган.- дейди лойиҳа раҳбари, “Жонли табиат” жамоат бирлашмаси директори Эшмамат Тоғаев.- У Республика аҳамиятига эга бўлган муҳофаза этиладиган табиий ҳудуд сифатида 1977 йилнинг май ойидан буён самарали фаолият кўрсатмоқда.
-Маълумки, ўтган асрнинг 70-йилларида, Қизилқум саҳросининг ноёб ва эндемиги, чўл оҳуси – жайрон ареалини асраб қолиш мақсадида 13 та питомник ташкил этишга қарор қилинган ва ўша даврда 7 та питомник ташкил этилиб, бугунги кунга қадар шулардан бор-йўғи биттаси, яъни махсус “Жайрон” питомниги сақланиб қолинган холос.
-Ҳозирда питомникнинг асосий фаолияти: ноёб ва йўқолиб бораётган ҳайвонларни кўпайтириш, уларнинг биологиясини ўрганиш, генетик маълумотлар банкини ташкил этиш ва кўпайтирилган ҳайвонларнинг меъёрдан ортганларини зоопаркларга ҳамда ҳусусий коллекцияларга сотишга йўналтирилган.
Ўзбекистон Республикаси Экология ва атроф – муҳитни муҳофаза қилиш давлат қўмитасига ҳисобдор бўлган питомник экологик йўналишдаги илмий ва ишлаб чиқариш ташкилот мақомига эга бўлиб, унда асосан илмий ходимлар фаолият юритади.
Нафақат Марказий Осиёда, балки жаҳонда ҳалқаро аҳамиятга эга бўлган илмий амалий марказлардан бирига айланган питомник ишчи ва ходимлари, айни пайтда, табиий шароитда кам қолган ноёб ҳайвонлар: жайрон, қулон, Прежевал оти, Бухоро тоғ қўйи, морхўр, Бухоро хонгулини ярим тутқинлик шароитида сақлаб қолиш ва кўпайтириш ишлари билан шуғулланади.
Бундан ташқари, бу ерда йўқолиш хавфи арафасида бўлган айрим тур ҳайвонлар бўйича нуфузли халқаро илмий ташкилотлар билан ҳамкорликда лойиҳалар ҳам амалга оширилмоқда.
Ҳозирда питомник ҳудудида 985 бош жайрон, 125 бош қулон, 23 бош Прежевал оти, 3 бош Бухоро буғуси (хонгул), 1 бош бурамашохли тоғ эчкиси (морхур), 48 бош Бухоро қўйи ва бошқа кўплаб ноёб ҳайвонлар бор.
Питомник ходимлари томонидан ўтган 40 йил давомида жуда катта ишлар амалга оширилишига қарамасдан, корхона фаолияти тарғиботи, қолаверса, унинг ички ва ташқи рекламаси масалалари замонавий талабларни тақозо этаётганлиги “Жонли табиат” маркази масъуллари эътиборидан четда қолмади.
-Масалан, - дейди лойиҳа раҳбари, биология фанлари номзоди Э. Тоғаев, - шундай катта имконият ва салоҳиятга эга бўлган бу масканда ҳозирда жуда долзарб бўлган экотуризм тизими самарали йўлга қўйилмаганлиги, бу йўналиш бўйича марказда инфратизим қулайликлари йўқлиги яққол кўриниб турибди. Маҳаллий ва чет эллик сайёҳларни олиб келган автоуловларнинг турар жойлари, биотуалетлар ҳақида гапирмаса ҳам бўлади.
- Тўғри, қўриқхона маъмуриятининг режаларига кўра, туристларнинг питомникда кўпайтирилаётган ҳайвонларни кузатиш, ҳудудни ва фауна оламини суратга олиш учун қулайлик яратиш мақсадида махсус кузатув майдонини реконструкция қилиш кўзда тутилган. Лойиҳа доирасида ушбу муаммо ечимига реал ёндашилди ва қўриқхонага четдан кирувчиларнинг ортиб бораётганлигини инобатга олиб, питомникдаги ҳайвонларнинг яшаш тарзига халақит бермаслик мақсадида режадаги кузатув майдонини 3 бараварга қисқартириб, кўпайтирилаётган 8 тур сут эмизувчи ҳайвонлар учун алоҳида-алоҳида, ҳар бир объектнинг биологияси эътиборга олинган холда волъерлар қуриш сметага киритилди.
-Умуман олганда, питомник ҳудудини мониторинг қилиш, ўзаро суҳбатлар ва ўрганиш ҳамда таҳлил натижалари шуни кўрсатдики, питомникнинг фаолияти тарғиботи босма ва IT майдонларда талаб да-ражасида ёритилмаган ва экологик тарбия бўйича дастурлар мавжуд эмаслиги аён бўлди ҳамда экологик туризмни самарали ташкил этиш учун имкониятлар жуда ҳам чегараланган.
Мазкур лойиҳа доирасида катта ҳажмдаги ишлар амалга оширилади. Биринчидан, “Жайрон” питомниги тўғрисида чоп этилган босма ва IT маълумотлар базаси тўлиқ ўрганилади, корхона учун хос интерактив экобилим дастурлари (3 турда) ишлаб чиқилади. Иккинчидан, питомникда экологик таълим самарасини ошириш бўйича амалий ишлар қилинади, IT базаси сифати оширилади, электрон майдонда фаол бўлиш тизими яратилади, унинг ташқи ва ички рекламаси йўлга қўйилади ва бу йўналиш тўлиқ тартибга солинади. Учинчидан, питомникдаги ноёб ҳайвонларни сақлаш учун ўралган, таьмирга муҳтож, майдон лойиҳа маблағлари, ҳамкор ташкилотлар ҳамда питомникнинг моддий материаллари ҳисобидан волъерлар мажмуасига айлантирилади. Тўртинчидан, питомник офисида махсус кутубхона ташкил этилади ва у ҳуқуқий ва махсус адабиётлар билан тўлдирилади. Бешинчидан, жаҳонда ягона бўлган қўриқхона ҳақида ўзбек, рус ва инглиз тилларида электрон материаллар, 3 хил буклетлар ва Республикамизнинг маҳаллий туристлари, мактаб ўқувчилари учун мўл-жалланган 5 хил тарқатма материаллар чоп этилади.
“Жонли табиат” маркази бу борада етарли тажрибага эга. Фикримизни мазкур марказ томонидан 2018 йилгача Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси ҳузуридаги нодавлат-нотижорат ташкилотлар ва фуқаролик жамиятининг бошқа интитутларини қўллаб-қувватлаш Жамоат фонди грантлари доирасида 3 та грант ва 1 та давлат ижтимоий буюртма лойиҳаларини амалга оширилганлиги исботлаб турибди.
Жумладан, Жамоат фондининг 2011 йилдаги гранти асосида бирлашманинг “Навоий шаҳар «Хончарбоғ» маҳалласи қошида экологик таълим-тарбия алифбо мактаби ташкил этиш” мавзусидаги лойиҳаси доира-сида атроф-муҳит муҳофазаси масаласида оила, мактаб ва маҳалла ҳамкорлиги муҳим учлик эканлиги ғояси илгари сурилди.
2012 йилда, бирлашманинг “Навоий вилоятининг деградацияга учраган тоғ олди ерларида экспериментал хандон писта плантациясини ташкил этиш” мавзусидаги лойиҳаси пистанинг энг шимолий ареалларидан бўлган Навоий вилояти ҳудудида ҳам ўса олишини исботлади.
“Жонли табиат”нинг 2016 йилдаги “Фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари ва экологик ННТларни жамоат экологик назорат фаолиятига махсус тайёрлаш ва янги институтни бошқариш тизимини ташкил этиш” лойиҳаси Навоий вилоятининг барча (305 та) МФЙларини жамоатчилик экологик назорати мавзуси билан қамраб олди.
2014 йилда бирлашма томонидан бажарилган “Учқудуқ тумани, Жарақудуқ ҳудудидаги “Тошўрмон”га муҳофаза этиладиган табиий-тарихий ҳудуд мақомини бериш ва унинг тарғиботига маҳаллий ёшларни жалб қилиш” мавзусидаги ижтимоий буюртма лойиҳаси бу табиий объектни ноёб экотуризм маскани сифатида ташкил этиш учун тегишли бўлган хуж-жатларни тайёрлаб берди.
Бундан ташқари, 2012 йилда бирлашма Америка қўшма штатларининг Ўзбекистондаги элчихонаси гранти асосида “Навоий шаҳрининг 30 та маҳалласи базасида 60 та фаоллардан иборат жамоатчилик экологик назорати тизимини ташкил этиш” мавзусидаги лойиҳани бажарди. Унда ҳар бир маҳалладан иккита маҳалла фаолларига жамоатчилик экологик назоратнинг дастлабки тушунча ва билимлари берилди ва улар маҳаллалардаги экология ва табиатни муҳофаза қилиш, ободонлаштириш ва кўкаламлаштириш жамоатчилик комиссиялари ишларида фаоллик кўрсатишларига эътибор берилди.
Шунингдек, бирлашма томонидан ижтимоий шериклик асосида қуйидаги лойиҳалар амалга оширилди. “Холодные ключи” ва «Феникс» ёввойи ҳайвонларни кўпайтиришга мўлжалланган питомниклар учун зарурий ҳужжатлар тайёрлаб берилди. Майдони 3300 га бўлган “Битав” буюртма қўриқхонасининг Низоми ва паспорти ишлаб чиқилди. Зарафшон шаҳридаги, ҳудуди 32 гектар бўлган, технологик сув ҳавзасини балиқлантириш бўйича илмий тавсиялар, «Навоий» халқаро аэропорти худудининг орнито-логик вазияти илмий-амалий жихатдан ўрганилди ва ҳаво кемаларининг учиш хавфсизлигини таъминлаш бўйича асосли тавсиялар берилди. “Навоийазот” АЖ базасида янги балиқчилик технологияларини қўллаган ҳолда йиллик қуввати 5 тонна бўлган балиқчилик тизимини ташкил этиш бўйича амалий хулосалар берилди. 2014 йилдан, айни пайтга қадар, бирлашма Навоий тоғ- металлургия комбинати ва “Қизилқумцемент” АЖ билан “ Болаларни соғломлаштириш оромгоҳларида болалар ва ишчиларни заҳарли судралиб юрувчи ҳайвонлар ҳамда ҳашаротлар чақишини олдини олиш” бўйича шартнома асосида хайрли ишларни амалга оширмоқда.
“Жонли табиат”нинг навбатдаги қадами ҳам хайрли ва самарали бўлишига шубҳа йўқ.
“ЖОНЛИ ТАБИАТ” “ЖОНЛИ  ТАБИАТ”
Маруса ҲОСИЛОВА,
журналист
Навоий вилоятида кўп йиллардан буён фаолият юритиб келаётган “Жонли табиат” биоэкологик маркази” жамоат бирлашмаси нафақат вилоятимизда, балки республикамизда ҳам кўпчиликка яхши таниш. Мазкур марказнинг жонли фаолияти туфайли ноёб фауна ва флорани асрашга ўрганяпмиз. Дунёдаги машҳур “Тошўрмон”лар қаторидан жой олган Учқудуқдаги Тошўрмон муҳофазасига оид давлат буюртмаси, Хандон писталарни кўпайтиришни кўзда тутган грант лойиҳаси, буюк Канфуций таълимотига асосланган “Қорни оч одамга балиқ берма, унга балиқ овлашни ўргат!” каби кичик грантларнинг соҳиби бўлган мазкур жамоат бирлашмаси яна бир янги муҳим лойиҳани қўлга киритди. Газетамизнинг “Жонли табиат” саҳифаси орқали ана шу лойиҳа ҳақида танишиб борасиз.
Долзарб мавзу
ТАБИАТГА МУНОСАБАТИМИЗНИ ЎЗГАРТИРИШИМИЗ ШАРТ! ТАБИАТГА МУНОСАБАТИМИЗНИ ЎЗГАРТИРИШИМИЗ ШАРТ!
Кейинги йилларда табиат, жамият ва инсон ўртасидаги мутаносибликнинг бузилиши ва демографик ҳолатни шиддат билан ўсиши ҳамда ривожланиб бориши натижасида унинг атроф муҳитга таъсири муаммолари янада кенгайиб бормоқда.
Айниқса чиқинди муаммоси бугунги кунда бутун дунё аҳлини ташвишга солаётганлиги ҳеч кимга сир эмас. Урбанизация жараёни жадаллашиб, аҳоли сони ўсаётган ва унинг эҳтиёжини қондириш учун миллионлаб турдаги товарлар ишлаб чиқарилаётган бир пайтда чиқиндиларни қайта ишлаш ва уларнинг утилизацияси энг катта экологик муаммолардан бирига айланди. Статистик маълумотларга кўра, дунё бўйича бир йилда 5 миллиард 754 миллион килограмм чиқинди ташланади, унинг фақат 30 фоизигина қайта ишланади. Қолгани аста-секин она сайёрамизни қоплаб бормоқда.
Президентимизнинг 2017 йил 21 апрелдаги “2017-2021 йилларда маиший чиқиндилар билан боғлиқ ишларни амалга ошириш тизимини тубдан такомиллаштириш ва ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги қарори мамлакатимизда мавжуд муаммоларни ҳал этиш, экология ва санитария муҳитини янада яхшилаш, аҳоли саломатлигини мустаҳкамлаш, маиший чиқиндиларни тўплаш ва ташиб кетишни тартибга солишга қаратилган. Ҳозирда чиқинди муаммосини бартараф этиш бўйича республикамизнинг барча ҳудудида аниқ чора-тадбирлар белгиланган.
Жорий йилнинг 2 февралида Давлатимиз раҳбари Ш. Мирзиёев ҳузурида Экология ва атроф- муҳитни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси раҳбарлари ҳисоботи юзасидан йиғилиш ўтказилиб, шу соҳа мутасаддилари олдига бир қатор вазифалар қўйилди.
Мажлис баёнида экологик хавфсизликни таъминлаш ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш, маиший чиқиндиларни йиғиш, сақлаш, ташиш, утилизация қилиш, қайта ишлаш ва кўмиш соҳасида амалга оширилаётган ислоҳотлар ва амалий ишлар натижадорлигига эришишда давлат қўмитаси биринчи раҳбарлари жавобгар эканлиги қайд этилган.
Баённомада қайд этилишича визирлик ва тегишли вилоят ҳокимликлари билан биргаликда бир ой муддатда жойларда давлат-хусусий шерикчилик тамойили асосида “Тоза ҳудуд” давлат унитар корхоналари буюртмасига кўра соҳада тадбиркорлар иштирокини кенгайтириш режасини ишлаб чиқиб республиканинг 9 шаҳрида яъни (Бухоро, Гулистон, Жиззах, Навоий, Нукус, Термиз, Урганч, Қарши ва Ангрен) инновацион технологияларга асосланган қаттиқ маиший чиқиндиларни йиғиш, ташиш, утилизация қилиш, қайта ишлаш ва кўмиш кластерларини тўлиқ ишга тушириш ва ривожлантириш ва бу ҳудудларга қўшимча туманларни бириктириш зарурлиги қайд этилган. Чунки юқоридаги қарорда қаттиқ маиший чиқиндиларни ташиб кетишни ташкил этиш ва улардан фойдаланиш соҳасида хусусий тадбиркорлик фаолиятини янада ривожлантириш борасида ҳали ҳал этилмаган қатор муаммолар мавжудлиги алоҳида таъкидланган эди.
Шунингдек, баённомада Бош вазир ўринбосарларига, Экология атроф муҳитни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси, молия, иқтисодиёт вазирлиги ва давлат солиқ қўмитасига икки ой муддатда санитар тозалаш соҳасининг ижтимоий аҳамиятга эга эканлигини инобатга олиб, республикада маиший чиқиндиларни тўплаш ва олиб чиқиб кетиш бўйича хизматлар кўрсатишга ҳамда чиқиндиларни утилизация қилиш, қайта ишлашга ихтисослашган корхоналарни солиққа тортиш тизимини қайта қўриб чиқиш бўйича тегишли қарор лойиҳасини ишлаб чиқиш кўрсатмалари берилганлиги мазкур соҳани жадал ривожлантиришга хизмат қилиши аниқ.
Жорий йилнинг 1 ноябрига қадар халқаро тажриба асосида мамлакатдаги реал экология ҳолатни аниқ баҳолаган ҳолда Ўзбекистон Республикаси атроф-муҳитни муҳофаза қилиш концепциясини, республикада маиший чиқиндиларни бошқариш соҳасида устувор йўналишларни белгилаб берувчи маиший чиқиндиларни бошқариш миллий стратегиясини, БМТнинг “Биохилмахиллик тўғрисида”ги конвенцияси тадбирларидан келиб чиқиб, Ўзбекистонда биологик хилма-хилликни сақлаш миллий стратегияси ва уни амалга ошириш бўйича ҳаракатлар дастурларини қўмита тегишли вазирлик ва идоралар билан ишлаб чиқиши топширилган ҳамда икки ой муддатда соҳага оид барча норматив-ҳуқуқий ҳужжатларни амалиёт ва хорижий тажрибадан келиб чиқиб, қайта кўриб чиқиш юзасидан Вазирлар Маҳкамасига таклифлар киритиши назарда тутилган.
Экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш давлат қўмитасига тегишли вазирликлар билан биргаликда шаҳарларда чиқинди йиғиш шохобчаларини тартибга солиш, қишлоқ аҳоли пунктларида санитар-тозалаш хизматларини ривожлантириш бўйича 5 йиллик дастур ишлаб чиқиш вазифаси қўйилди.Жисмоний ва юридик шахсларнинг масъулиятини ошириш мақсадида атроф-муҳитни муҳофаза қилиш, чиқиндилар билан боғлиқ ишларни амалга ошириш, ўсимлик ва ҳайвонот дунёси объектларидан фойдаланиш билан боғлиқ қонун ҳужжатлари талабларининг бузилиши юзасидан жавобгарлик чораларини кучайтириш кўзда тутилмоқда.
Шунингдек, баённомада май ойигача хорижий давлатлар тажрибасини ўрганган ҳолда экологик назорат тизимини такомиллаштириш, ички экологик назорат ва экологик аудит тизимини кенг жорий қилиш, давлат экологик экспертизасини ташкил этишни қайта кўриб чиқиш билан қонун ҳужжатларига тегишли қўшимча ва ўзгартиришлар киритиш белгиланган.
Ҳақиқатан ҳам, аҳолининг экологик маданиятини, атроф муҳитга жиддий муносабатда бўлишини қатъий белгилаб берадиган нормаларнинг амалиётга киритилиши кўзланган мақсадга эришишни таъминлаши мумкин.
Масалан, Испанияда машина деразасидан ахлат улоқтирганлик учун 200 евро, сигарет қолдиғини йўлакка ташлаш 90 евро миқдорда жаримага асос бўлади. Германияда ахлоқсиз фуқаролар “чиқинди изқуварлари” томонидан ушланади. Кўчага ўрнатилган видеокамера орқали махсус қутига ташланмаган ахлат учун аҳолининг ана шундай қатламига 100 еврогача жарима солинади. Сигарет қолдиғи, музқаймоқ ёки конфет қоғози, салқин ичимлик шишасини ерга ташлаш 20 евро, сақич, қолдиқ овқат улоқтириш 35 еврони ташкил этса, эски мебель, электрон техникани ташлаганлик учун 150 дан 600 еврогача жарима тўлашга сабаб бўлади. Швецияда ерга ташланган қоғоз унинг эгасига 90 евро, Сингапурда эса 300 дан 1000 долларга тушади.
Бизда ҳам белгиланмаган жойга чиқинди ташлаганлик учун маълум миқдорда жарима белгиланган. Аммо бунга на аҳоли, на масъул ташкилотлар амал қилмаётганлиги қатор муаммоларни келтириб чиқармоқда.
Давлатимиз раҳбарининг қўшни Бухоро вилоятига февраль ойидаги ташрифи чоғида “ Аҳолитранс” масъулияти чекланган жамиятидаги атроф-муҳитни ободонлаштириш ва тозаликка риоя қилиш, маиший чиқиндиларни йиғиш, саралаш ва қайта ишлаш бўйича кенг кўламли ишлар амалга оширилганлигини алоҳида ибрат қилиб кўрсатганларига барчамиз гувоҳмиз.
Юртимизни обод ва тоза ҳудудга айлантиришни истасак, халқимизни соғ ва саломат кўриш истагида бўлсак, албатта ўзи кони зарар, қайта ишланса кони фойда бўлиши мумкин бўлган соҳага алоҳида эътибор қаратишимиз шарт!
Хулоса шуки, чиқиндилар билан курашиш ҳар биримизнинг вазифамизга айланмоғи лозим.
Алижон ЖАЛИЛОВ,
Навоий вилоят Экология ва атроф- муҳитни муҳофаза қилиш бошқармасининг инспекция бошлиғи, вилоят Кенгаши депутати
Экобилим
ЭКОЛОГИК МАДАНИЯТ НИМА?ЭКОЛОГИК  МАДАНИЯТ  НИМА?
Нурзия ҲАМИДОВА,
Вилоят Экология ва атроф -муҳитни муҳофаза қилиш бошқармаси мутахассиси
Она сайёрамизда юз берган экологик муаммолар, танглик ва инқирозлар маълум маънода инсонларнинг табиат неъматлари, бойликларидан шафқатсизларча фойдаланиши, атроф-муҳитга масъулиятсизлиги ва экологик маданиятнинг пастлиги билан боғлиқ эканлиги ҳеч кимга сир эмас. Мамлакатимиз мустақилликка эришгач, жаҳондаги ривожланган мамлакатларнинг тараққиёти жараёнида жумладан, экологик ва атроф-муҳитни муҳофаза қилишда экологик ҳуқуқий таълим –тарбиянинг муҳим ва ҳал қилувчи ролини англаган ҳолда бу тизимни, унинг таркибий қисми бўлган фанларни такомиллаштириш устувор вазифалардан бири, деб белгиланди.
Маълумки, шахснинг экологик маданияти экологик таълим ва тарбия маҳсулидир. У болалигимиздан табиатга нисбатан шаклланган ижобий муносабатимиз, меҳримиздан бошланади, албатта. Бу меҳр ва муносабат аввало, ҳовлимиз, кўчамиз, маҳалламизни озода тутиш, кўкаламзорлаштиришда кўринади. Демак экологик тарбиянинг дастлабки босқичи оилада шаклланади. Мактаб, лицей, коллеж, олий ўқув юртларида бу тарбия мукаммаллашиб боради.
Экологик муаммоларни ечишда ёш авлодга ана шу йўналишдаги таълим-тарбияни, экологик маданиятни шакллантириш асосий вазифалардан ҳисобланади. Экологик маданият деганда, энг аввало табиат ва жамият ўртасидаги боғланишларни тўғри тушуниш, табиатга зарар келтирмаслик, ундан нормал фойдаланишни тушунамиз.
Табиат ва атроф муҳит билан боғлиқ соҳадаги ҳуқуқий таълим асосида экологик ҳуқуқ ва бурчларини яхши биладиган жамият аъзоларигина ижтимоий ҳаётнинг барча соҳаларида онгли равишда меҳнат қилади ва уларнинг яратувчанлик фаолияти юқори бўлади. Экологик таълим-тарбия беришда тарихий меросдан самарали фойдаланиб, уларни бугунги замон талаблари билан боғлиқ ҳолда ёшлар онгига сингдириш айниқса яхши самара беради. Бу борада Соҳибқирон Амир Темурнинг ободончилик, атроф-муҳитни кўкаламзорлаштириш, боғу роғлар яратиш борасида олиб борган ишлари алоҳида аҳамиятга эга.
Зардуштийлик динининг муқаддас китоби “Авесто”да ҳам экологик тарбия ва таълимга алоҳида аҳамият берилган. Китобда 2244 та сув манбаси ҳақида маълумот берилган ва 17 хил сувга таъриф берилган. Ичимлик суви сақланадиган ҳовуз, қудуқ лабига фақат ихота дарахтларини экишга рухсат берилган. Ушбу китобда табиатга зиён етказадиган кишиларни жазолашга ҳам алоҳида эътибор берилганлиги муҳимдир.
Қуръони Карим ва Ҳадису шарифда ҳам яратганнинг одамзодга ажойиб туҳфаси она еримизни асраб-авайлаш, чиройига чирой қўшишга даъват этувчи оятлар мавжуд.
Конституция ва экологик қонунларнинг эзгу мақсадларини, табиий муҳитни муҳофаза қилиш ғоясини аниқ кўрсата билиш экологик-ҳуқуқий таълим-тарбиянинг муҳим вазифаларидан бири бўлиши лозим.