ЭКОЛОГИК МАДАНИЯТ НИМА?ЭКОЛОГИК  МАДАНИЯТ НИМА?
Хуршида ХУРСАНОВА,
Вилоят Экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш бошқармаси мутахассиси
Инсон ҳамма нарсага қодир. Аммо гоҳида унинг қилмишларидан одамларгина эмас, бутун атроф-муҳит азият чекади, зарар кўради. Унинг эътиборсизлиги, масъулиятсизлиги Она сайёрамизга беписандлиги қимматга тушиши мумкинлигини ўйлаб кўрмайди. Мана оддийгина чиқиндилар масаласини олайлик.
Ўз уйимизни, ўз кўчамиз, ўз маҳалламизни озода тутиш зиммамиздаги қарз бўлишига қарамасдан чиқиндиларни хоҳлаган жойга ташлашга ўрганганмиз. Атроф-муҳитга етказаётган зараримизнинг оқибатларидан асло ташвишланмаймиз. Табиатга бундай ёмон муносабатимизни фарзандларимиз биздан ўрганади. Ўзимизнинг “тажрибамиз” бир куни ўзимизга зиён етказиши хаёлимизга ҳам кириб-чиқмайди. Хуллас, экологик маданият деган тушунчалар кўпчиликка бегона.
Узоқ умр кўриш, соғ-саломат бўлишни орзу қиламиз, аммо унга амал қилишни унутиб қўйганмиз. Жойларда ўтказилаётган тадбирларда айнан ана шу муаммолар муҳокама қилинади. Аҳолига экологик маданият ҳақидаги тушунтиришлар, атроф-муҳитни ифлослантирмаслик тўғрисидаги танбеҳларнинг самараси унчалик сезилмаяпти. Жумладан, яқинда Кармана тумани Гулобод маҳалла фуқаролар йиғинида тарғибот тадбирлари ўтказилиб, Ўзбекистон Республикаси Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги Кодекснинг 91 –моддасига асосан фуқароларга ноқонуний жойларга чиқинди ташлаганлик учун энг кам иш ҳақининг уч баравари миқдорида маъмурий жавобгарликка тортилишига сабаб бўлиши маҳалла аҳолисига тушунтирилди. Тадбирда маҳалла фуқароларига 44 та огоҳлантириш хатлари тарқатилди.
Тумандаги “Талқоқ” маҳалласида истиқомат қилувчи У. Жалилов ҳам амалдаги тартиб-қоидаларга амал қилмаганлиги, чиқиндиларни дуч келган жойга ташлаганлиги учун энг кам иш ҳақининг 3 баравари миқдорида жарима тўлашга мажбур бўлди.
Шунингдек, тумандаги Фарҳод маҳалласида ҳам ана шундай тарғибот тадбирлари ўтказилган бўлишига қарамасдан фуқаро К. Болтаевга белгиланмаган жойларга чиқинди ташлаганлик ҳолати аниқланиб, унга энг кам иш ҳақининг бир баравари миқдорида жарима қўлланилди. Худди шу маҳаллада истиқомат қилувчи Ҳ. Санаева ҳам маиший чиқиндиларни белгиланмаган жойга ташлаганлиги тўғрисида огоҳлантирилди.
Ўзимиз яшаётган маконни, ўзимиз нафас олаётган ҳавони ифлослантиришдан наҳотки виждонимиз қийналмаса? Экологик маданиятни фуқароларимиз қачон ўрганади?
ДУНЁ ТАЖРИБАСИ:ДУНЁ  ТАЖРИБАСИ:        “ ИФЛОСЛАНТИРУВЧИ  ТЎЛАЙДИ”
“ ИФЛОСЛАНТИРУВЧИ ТЎЛАЙДИ”
Алижон ЖАЛИЛОВ,
Навоий вилоят Экология ва
атроф-муҳитни муҳофаза қилиш
бошқармаси инспекция бошлиғи,
вилоят Кенгаши депутати


Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев атроф-муҳитни муҳофаза қилиш, маиший чиқиндиларни йиғиш ва қайта ишлаш тизимини ривожлантириш бўйича яқинда ўтказган йиғилишида дунё тажрибасида кенг қўлланилаётган “Ифлослантирувчи тўлайди” тамойили асосида янги тартиб жорий қилиш кераклигини таъкидлади. Яъни маҳсулотдан ҳосил бўладиган чиқиндини утилизация қилиш уни ишлаб чиқарувчи корхоналар ҳисобидан қопланиши лозим.
Йиғилишда чиқиндиларни қайта ишлаш масаласига ҳам алоҳида эътибор қаратилди. Президентимиз соҳага хорижий инвесторларни жалб этиш, чиқиндини қайта ишлаш ва ундан энергия олиш бўйича янги инвестиция лойиҳалари ишлаб чиқиш зарурлигига алоҳида урғу берди.
Айрим одамларда ҳалигача чиқиндини махсус белгиланган жойга ташлаш, ўз кўчаси ва ҳудудини озода сақлаш маданияти шаклланмагани ҳам қайд этилди. Шу боис ҳудудларни ифлослантирганлик учун жавобгарликка тортиш таъсирчан механизмларини яратиш бўйича қонун лойиҳаси ишлаб чиқиш зарурлиги ҳам таъкидланди.
Ҳақиқатан ҳам кейинги йилларда табиат, жамият ва инсон ўртасидаги мутаносибликнинг бузилиши, аҳоли сони шиддат билан ўсиши атроф-муҳитга боғлиқ муаммоларни янада кўпайтирмоқда. Жумладан, миллионлаб турдаги маҳсулотлар ишлаб чиқариш жараёнида ҳосил бўлаётган чиқиндиларни қайта ишлаш ва утилизация қилиш масалалари бутун олам аҳлини қаттиқ ташвишга солмоқда. Статистик маълумотларга қараганда, ҳозир дунё бўйича ҳар йили 5 миллиард 754 миллион килограмм чиқинди пайдо бўляпти. Уларнинг фақат 30 фоизи қайта ишланяпти, қолганлари эса ер юзида тўпланиб, уни тобора кўпроқ ифлослантиряпти.
Президентимиз 2017 йил 21 апрелда имзолаган “2017-2021 йилларда маиший чиқиндилар билан боғлиқ ишларни амалга ошириш тизимини тубдан такомиллаштириш ва ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги қарор юртимизда айни йўналишдаги муаммоларни ҳал этишга, экология ва санитария муҳитини янада яхшилаш, аҳоли саломатлигини мустаҳкамлаш, маиший чиқиндиларни тўплаш ва ташиб кетиш ишларини тартибга солишга қаратилди. Унда қаттиқ маиший чиқиндиларни ташиб кетишни ташкил этиш ва улардан фойдаланиш ишлари билан шуғулланувчи хусусий тадбиркорлар фаолиятини янада ривожлантириш зарурлиги алоҳида уқтирилди. Республикамизнинг барча ҳудудларида ушбу қарор ижросини таъминлаш бўйича аниқ чора-тадбирлар белгиланди.
Жорий йилнинг 1 ноябрига қадар мамлакатдаги реал экологик ҳолат халқ¬аро тажрибалар асосида аниқ баҳоланади. Шу асосда Атроф-муҳитни муҳофаза қилиш концепцияси, Маиший чиқиндиларни бош¬қариш миллий стратегияси, Ўзбекис¬тонда биологик хилма-хилликни сақлаш миллий стратегияси ва уларни амалга ошириш бўйича ҳаракатлар дастурлари ишлаб чиқилади.
Жисмоний ва юридик шахслар масъулиятини ошириш мақсадида атроф-муҳитни муҳофаза қилиш, чиқиндилар билан боғлиқ ишларни амалга ошириш, наботот ва ҳайвонот дунёси объектларидан фойдаланишга доир қонунлар талаблари бузилиши юзасидан жавобгарлик чоралари кучайтирилади.
Масалага кенгроқ ёндашадиган бўлсак, аҳолининг экологик маданиятини юксалтириш, атроф-муҳитга жиддий муносабатни шакллантириш масалаларига дунёнинг кўплаб мамлакатларида жиддий эътибор қаратилганлигини кузатиш мумкин. Ўз навбатида, жорий тартиб-қоидаларга риоя қилмаганларга нисбатан қатъий чоралар кўрилганлиги маълум. Масалан, Испанияда машина деразасидан чиқиндини улоқтириш 200 евро, сигарет қолдиғини йўлакка ташлаш 90 евро миқдорида жарима солишга асос бўлади. Германияда беодоб фуқаролар “чиқинди изқуварлари” томонидан ушланади. Чиқиндини махсус қутига ташланмагани кўчага ўрнатилган видеокамера орқали аниқланган қонунбузарга 100 еврогача миқдорда жарима солинади.Сигарет қолдиғи, музқаймоқ ёки конфет қоғозини, чанқовбосди ичимликлар шишасини ерга ташлаш 20 евро, сақични ва овқат қолдиғини дуч келган жойга улоқтириш 35 евро, эски мебель, электрон техника воситасини тақиқланган жойда қолдириш 150 дан 600 еврогача миқдорда жарима жазоси тайинланишига олиб келади. Швецияда қоғозни ерга ташлаган киши 90 евро, Сингапурда 300 дан 1000 долларгача миқдордаги маблағидан жудо бўлади.
Албатта, бизда ҳам чиқиндиларни белгиланмаган жойларга ташлаш ёки чиқариб қўйиш учун жазолар белгиланган. Аммо бу тартиб-қоидаларга аҳоли ҳам, масъул ташкилот-идоралар ҳам амал қилаётгани йўқ. Бундай жазоларни жаҳон андозаларига мос равишда қайта кўриб чиқиш фурсати етиб келмадимикин? Ана шунда муаммоларга ечим топилиши аниқ.
ЭКОЛОГИК ТАРБИЯГА ИННОВАЦИОН ЁНДАШУВЭКОЛОГИК  ТАРБИЯГА  ИННОВАЦИОН  ЁНДАШУВ

Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси ҳузуридаги ННТ ва фуқаролик жамиятининг бошқа институтларини қўллаб-қувватлаш Жамоат фонди томонидан эълон қилинган « ННТ ва фуқаролик жамиятининг бошқа институтлари ўртасида муҳим ижтимоий аҳамиятга молик лойиҳаларни амалга оширишга давлат ижтимоий буюртмаларини тақдим этиш » мавзусидаги давлат ижтимоий буюртмаси танловининг, “Табиат тўғрисидаги билимларни тарғиб қилишни ва оммалаштиришни ташкил этиш, экологик таълим савиясини оширишга кўмаклашиш” йўналиши бўйича “Бухоро вилояти махсус “Жайрон” питомнигида экологик тарбия ва унинг фаолиятини тарғибот ҳамда ташвиқот қилишга янгича инновацион усулларда ёндашиш тизимини шакллантириш” мавзусидаги лойиҳаси учун 140 миллион сўмга эга бўлди. ЭКОЛОГИК  ТАРБИЯГА  ИННОВАЦИОН  ЁНДАШУВ
Ўзбекистон Республикаси Экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси давлат буюртмачиси бўлган мазкур лойиҳа аҳолининг экологик билимларини ошириш, ёшларни табиатни севишга, ҳайвонот ва наботот оламини асрашга ўргатиши билан бир қаторда юртимизга маҳаллий ва чет эллик сайёҳлар оқимининг кўпайишига ёрдам бериши билан аҳамиятлидир.
-Бир вақтлар “Жайрон” экомаркази деб аталган махсус “Жайрон” питомниги Қизилқум чўлининг жануби ғарбида, Бухоро вилояти (Бухоро шаҳридан 42 км. узоқлиқда) Когон тумани ҳудудида жойлашган.- дейди лойиҳа раҳбари, “Жонли табиат” жамоат бирлашмаси директори Эшмамат Тоғаев.- У Республика аҳамиятига эга бўлган муҳофаза этиладиган табиий ҳудуд сифатида 1977 йилнинг май ойидан буён самарали фаолият кўрсатмоқда.
-Маълумки, ўтган асрнинг 70-йилларида, Қизилқум саҳросининг ноёб ва эндемиги, чўл оҳуси – жайрон ареалини асраб қолиш мақсадида 13 та питомник ташкил этишга қарор қилинган ва ўша даврда 7 та питомник ташкил этилиб, бугунги кунга қадар шулардан бор-йўғи биттаси, яъни махсус “Жайрон” питомниги сақланиб қолинган холос.
-Ҳозирда питомникнинг асосий фаолияти: ноёб ва йўқолиб бораётган ҳайвонларни кўпайтириш, уларнинг биологиясини ўрганиш, генетик маълумотлар банкини ташкил этиш ва кўпайтирилган ҳайвонларнинг меъёрдан ортганларини зоопаркларга ҳамда ҳусусий коллекцияларга сотишга йўналтирилган.
Ўзбекистон Республикаси Экология ва атроф – муҳитни муҳофаза қилиш давлат қўмитасига ҳисобдор бўлган питомник экологик йўналишдаги илмий ва ишлаб чиқариш ташкилот мақомига эга бўлиб, унда асосан илмий ходимлар фаолият юритади.
Нафақат Марказий Осиёда, балки жаҳонда ҳалқаро аҳамиятга эга бўлган илмий амалий марказлардан бирига айланган питомник ишчи ва ходимлари, айни пайтда, табиий шароитда кам қолган ноёб ҳайвонлар: жайрон, қулон, Прежевал оти, Бухоро тоғ қўйи, морхўр, Бухоро хонгулини ярим тутқинлик шароитида сақлаб қолиш ва кўпайтириш ишлари билан шуғулланади.
Бундан ташқари, бу ерда йўқолиш хавфи арафасида бўлган айрим тур ҳайвонлар бўйича нуфузли халқаро илмий ташкилотлар билан ҳамкорликда лойиҳалар ҳам амалга оширилмоқда.
Ҳозирда питомник ҳудудида 985 бош жайрон, 125 бош қулон, 23 бош Прежевал оти, 3 бош Бухоро буғуси (хонгул), 1 бош бурамашохли тоғ эчкиси (морхур), 48 бош Бухоро қўйи ва бошқа кўплаб ноёб ҳайвонлар бор.
Питомник ходимлари томонидан ўтган 40 йил давомида жуда катта ишлар амалга оширилишига қарамасдан, корхона фаолияти тарғиботи, қолаверса, унинг ички ва ташқи рекламаси масалалари замонавий талабларни тақозо этаётганлиги “Жонли табиат” маркази масъуллари эътиборидан четда қолмади.
-Масалан, - дейди лойиҳа раҳбари, биология фанлари номзоди Э. Тоғаев, - шундай катта имконият ва салоҳиятга эга бўлган бу масканда ҳозирда жуда долзарб бўлган экотуризм тизими самарали йўлга қўйилмаганлиги, бу йўналиш бўйича марказда инфратизим қулайликлари йўқлиги яққол кўриниб турибди. Маҳаллий ва чет эллик сайёҳларни олиб келган автоуловларнинг турар жойлари, биотуалетлар ҳақида гапирмаса ҳам бўлади.
- Тўғри, қўриқхона маъмуриятининг режаларига кўра, туристларнинг питомникда кўпайтирилаётган ҳайвонларни кузатиш, ҳудудни ва фауна оламини суратга олиш учун қулайлик яратиш мақсадида махсус кузатув майдонини реконструкция қилиш кўзда тутилган. Лойиҳа доирасида ушбу муаммо ечимига реал ёндашилди ва қўриқхонага четдан кирувчиларнинг ортиб бораётганлигини инобатга олиб, питомникдаги ҳайвонларнинг яшаш тарзига халақит бермаслик мақсадида режадаги кузатув майдонини 3 бараварга қисқартириб, кўпайтирилаётган 8 тур сут эмизувчи ҳайвонлар учун алоҳида-алоҳида, ҳар бир объектнинг биологияси эътиборга олинган холда волъерлар қуриш сметага киритилди.
-Умуман олганда, питомник ҳудудини мониторинг қилиш, ўзаро суҳбатлар ва ўрганиш ҳамда таҳлил натижалари шуни кўрсатдики, питомникнинг фаолияти тарғиботи босма ва IT майдонларда талаб да-ражасида ёритилмаган ва экологик тарбия бўйича дастурлар мавжуд эмаслиги аён бўлди ҳамда экологик туризмни самарали ташкил этиш учун имкониятлар жуда ҳам чегараланган.
Мазкур лойиҳа доирасида катта ҳажмдаги ишлар амалга оширилади. Биринчидан, “Жайрон” питомниги тўғрисида чоп этилган босма ва IT маълумотлар базаси тўлиқ ўрганилади, корхона учун хос интерактив экобилим дастурлари (3 турда) ишлаб чиқилади. Иккинчидан, питомникда экологик таълим самарасини ошириш бўйича амалий ишлар қилинади, IT базаси сифати оширилади, электрон майдонда фаол бўлиш тизими яратилади, унинг ташқи ва ички рекламаси йўлга қўйилади ва бу йўналиш тўлиқ тартибга солинади. Учинчидан, питомникдаги ноёб ҳайвонларни сақлаш учун ўралган, таьмирга муҳтож, майдон лойиҳа маблағлари, ҳамкор ташкилотлар ҳамда питомникнинг моддий материаллари ҳисобидан волъерлар мажмуасига айлантирилади. Тўртинчидан, питомник офисида махсус кутубхона ташкил этилади ва у ҳуқуқий ва махсус адабиётлар билан тўлдирилади. Бешинчидан, жаҳонда ягона бўлган қўриқхона ҳақида ўзбек, рус ва инглиз тилларида электрон материаллар, 3 хил буклетлар ва Республикамизнинг маҳаллий туристлари, мактаб ўқувчилари учун мўл-жалланган 5 хил тарқатма материаллар чоп этилади.
“Жонли табиат” маркази бу борада етарли тажрибага эга. Фикримизни мазкур марказ томонидан 2018 йилгача Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси ҳузуридаги нодавлат-нотижорат ташкилотлар ва фуқаролик жамиятининг бошқа интитутларини қўллаб-қувватлаш Жамоат фонди грантлари доирасида 3 та грант ва 1 та давлат ижтимоий буюртма лойиҳаларини амалга оширилганлиги исботлаб турибди.
Жумладан, Жамоат фондининг 2011 йилдаги гранти асосида бирлашманинг “Навоий шаҳар «Хончарбоғ» маҳалласи қошида экологик таълим-тарбия алифбо мактаби ташкил этиш” мавзусидаги лойиҳаси доира-сида атроф-муҳит муҳофазаси масаласида оила, мактаб ва маҳалла ҳамкорлиги муҳим учлик эканлиги ғояси илгари сурилди.
2012 йилда, бирлашманинг “Навоий вилоятининг деградацияга учраган тоғ олди ерларида экспериментал хандон писта плантациясини ташкил этиш” мавзусидаги лойиҳаси пистанинг энг шимолий ареалларидан бўлган Навоий вилояти ҳудудида ҳам ўса олишини исботлади.
“Жонли табиат”нинг 2016 йилдаги “Фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари ва экологик ННТларни жамоат экологик назорат фаолиятига махсус тайёрлаш ва янги институтни бошқариш тизимини ташкил этиш” лойиҳаси Навоий вилоятининг барча (305 та) МФЙларини жамоатчилик экологик назорати мавзуси билан қамраб олди.
2014 йилда бирлашма томонидан бажарилган “Учқудуқ тумани, Жарақудуқ ҳудудидаги “Тошўрмон”га муҳофаза этиладиган табиий-тарихий ҳудуд мақомини бериш ва унинг тарғиботига маҳаллий ёшларни жалб қилиш” мавзусидаги ижтимоий буюртма лойиҳаси бу табиий объектни ноёб экотуризм маскани сифатида ташкил этиш учун тегишли бўлган хуж-жатларни тайёрлаб берди.
Бундан ташқари, 2012 йилда бирлашма Америка қўшма штатларининг Ўзбекистондаги элчихонаси гранти асосида “Навоий шаҳрининг 30 та маҳалласи базасида 60 та фаоллардан иборат жамоатчилик экологик назорати тизимини ташкил этиш” мавзусидаги лойиҳани бажарди. Унда ҳар бир маҳалладан иккита маҳалла фаолларига жамоатчилик экологик назоратнинг дастлабки тушунча ва билимлари берилди ва улар маҳаллалардаги экология ва табиатни муҳофаза қилиш, ободонлаштириш ва кўкаламлаштириш жамоатчилик комиссиялари ишларида фаоллик кўрсатишларига эътибор берилди.
Шунингдек, бирлашма томонидан ижтимоий шериклик асосида қуйидаги лойиҳалар амалга оширилди. “Холодные ключи” ва «Феникс» ёввойи ҳайвонларни кўпайтиришга мўлжалланган питомниклар учун зарурий ҳужжатлар тайёрлаб берилди. Майдони 3300 га бўлган “Битав” буюртма қўриқхонасининг Низоми ва паспорти ишлаб чиқилди. Зарафшон шаҳридаги, ҳудуди 32 гектар бўлган, технологик сув ҳавзасини балиқлантириш бўйича илмий тавсиялар, «Навоий» халқаро аэропорти худудининг орнито-логик вазияти илмий-амалий жихатдан ўрганилди ва ҳаво кемаларининг учиш хавфсизлигини таъминлаш бўйича асосли тавсиялар берилди. “Навоийазот” АЖ базасида янги балиқчилик технологияларини қўллаган ҳолда йиллик қуввати 5 тонна бўлган балиқчилик тизимини ташкил этиш бўйича амалий хулосалар берилди. 2014 йилдан, айни пайтга қадар, бирлашма Навоий тоғ- металлургия комбинати ва “Қизилқумцемент” АЖ билан “ Болаларни соғломлаштириш оромгоҳларида болалар ва ишчиларни заҳарли судралиб юрувчи ҳайвонлар ҳамда ҳашаротлар чақишини олдини олиш” бўйича шартнома асосида хайрли ишларни амалга оширмоқда.
“Жонли табиат”нинг навбатдаги қадами ҳам хайрли ва самарали бўлишига шубҳа йўқ.
“ЖОНЛИ ТАБИАТ” “ЖОНЛИ  ТАБИАТ”
Маруса ҲОСИЛОВА,
журналист
Навоий вилоятида кўп йиллардан буён фаолият юритиб келаётган “Жонли табиат” биоэкологик маркази” жамоат бирлашмаси нафақат вилоятимизда, балки республикамизда ҳам кўпчиликка яхши таниш. Мазкур марказнинг жонли фаолияти туфайли ноёб фауна ва флорани асрашга ўрганяпмиз. Дунёдаги машҳур “Тошўрмон”лар қаторидан жой олган Учқудуқдаги Тошўрмон муҳофазасига оид давлат буюртмаси, Хандон писталарни кўпайтиришни кўзда тутган грант лойиҳаси, буюк Канфуций таълимотига асосланган “Қорни оч одамга балиқ берма, унга балиқ овлашни ўргат!” каби кичик грантларнинг соҳиби бўлган мазкур жамоат бирлашмаси яна бир янги муҳим лойиҳани қўлга киритди. Газетамизнинг “Жонли табиат” саҳифаси орқали ана шу лойиҳа ҳақида танишиб борасиз.
Долзарб мавзу
ТАБИАТГА МУНОСАБАТИМИЗНИ ЎЗГАРТИРИШИМИЗ ШАРТ! ТАБИАТГА МУНОСАБАТИМИЗНИ ЎЗГАРТИРИШИМИЗ ШАРТ!
Кейинги йилларда табиат, жамият ва инсон ўртасидаги мутаносибликнинг бузилиши ва демографик ҳолатни шиддат билан ўсиши ҳамда ривожланиб бориши натижасида унинг атроф муҳитга таъсири муаммолари янада кенгайиб бормоқда.
Айниқса чиқинди муаммоси бугунги кунда бутун дунё аҳлини ташвишга солаётганлиги ҳеч кимга сир эмас. Урбанизация жараёни жадаллашиб, аҳоли сони ўсаётган ва унинг эҳтиёжини қондириш учун миллионлаб турдаги товарлар ишлаб чиқарилаётган бир пайтда чиқиндиларни қайта ишлаш ва уларнинг утилизацияси энг катта экологик муаммолардан бирига айланди. Статистик маълумотларга кўра, дунё бўйича бир йилда 5 миллиард 754 миллион килограмм чиқинди ташланади, унинг фақат 30 фоизигина қайта ишланади. Қолгани аста-секин она сайёрамизни қоплаб бормоқда.
Президентимизнинг 2017 йил 21 апрелдаги “2017-2021 йилларда маиший чиқиндилар билан боғлиқ ишларни амалга ошириш тизимини тубдан такомиллаштириш ва ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги қарори мамлакатимизда мавжуд муаммоларни ҳал этиш, экология ва санитария муҳитини янада яхшилаш, аҳоли саломатлигини мустаҳкамлаш, маиший чиқиндиларни тўплаш ва ташиб кетишни тартибга солишга қаратилган. Ҳозирда чиқинди муаммосини бартараф этиш бўйича республикамизнинг барча ҳудудида аниқ чора-тадбирлар белгиланган.
Жорий йилнинг 2 февралида Давлатимиз раҳбари Ш. Мирзиёев ҳузурида Экология ва атроф- муҳитни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси раҳбарлари ҳисоботи юзасидан йиғилиш ўтказилиб, шу соҳа мутасаддилари олдига бир қатор вазифалар қўйилди.
Мажлис баёнида экологик хавфсизликни таъминлаш ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш, маиший чиқиндиларни йиғиш, сақлаш, ташиш, утилизация қилиш, қайта ишлаш ва кўмиш соҳасида амалга оширилаётган ислоҳотлар ва амалий ишлар натижадорлигига эришишда давлат қўмитаси биринчи раҳбарлари жавобгар эканлиги қайд этилган.
Баённомада қайд этилишича визирлик ва тегишли вилоят ҳокимликлари билан биргаликда бир ой муддатда жойларда давлат-хусусий шерикчилик тамойили асосида “Тоза ҳудуд” давлат унитар корхоналари буюртмасига кўра соҳада тадбиркорлар иштирокини кенгайтириш режасини ишлаб чиқиб республиканинг 9 шаҳрида яъни (Бухоро, Гулистон, Жиззах, Навоий, Нукус, Термиз, Урганч, Қарши ва Ангрен) инновацион технологияларга асосланган қаттиқ маиший чиқиндиларни йиғиш, ташиш, утилизация қилиш, қайта ишлаш ва кўмиш кластерларини тўлиқ ишга тушириш ва ривожлантириш ва бу ҳудудларга қўшимча туманларни бириктириш зарурлиги қайд этилган. Чунки юқоридаги қарорда қаттиқ маиший чиқиндиларни ташиб кетишни ташкил этиш ва улардан фойдаланиш соҳасида хусусий тадбиркорлик фаолиятини янада ривожлантириш борасида ҳали ҳал этилмаган қатор муаммолар мавжудлиги алоҳида таъкидланган эди.
Шунингдек, баённомада Бош вазир ўринбосарларига, Экология атроф муҳитни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси, молия, иқтисодиёт вазирлиги ва давлат солиқ қўмитасига икки ой муддатда санитар тозалаш соҳасининг ижтимоий аҳамиятга эга эканлигини инобатга олиб, республикада маиший чиқиндиларни тўплаш ва олиб чиқиб кетиш бўйича хизматлар кўрсатишга ҳамда чиқиндиларни утилизация қилиш, қайта ишлашга ихтисослашган корхоналарни солиққа тортиш тизимини қайта қўриб чиқиш бўйича тегишли қарор лойиҳасини ишлаб чиқиш кўрсатмалари берилганлиги мазкур соҳани жадал ривожлантиришга хизмат қилиши аниқ.
Жорий йилнинг 1 ноябрига қадар халқаро тажриба асосида мамлакатдаги реал экология ҳолатни аниқ баҳолаган ҳолда Ўзбекистон Республикаси атроф-муҳитни муҳофаза қилиш концепциясини, республикада маиший чиқиндиларни бошқариш соҳасида устувор йўналишларни белгилаб берувчи маиший чиқиндиларни бошқариш миллий стратегиясини, БМТнинг “Биохилмахиллик тўғрисида”ги конвенцияси тадбирларидан келиб чиқиб, Ўзбекистонда биологик хилма-хилликни сақлаш миллий стратегияси ва уни амалга ошириш бўйича ҳаракатлар дастурларини қўмита тегишли вазирлик ва идоралар билан ишлаб чиқиши топширилган ҳамда икки ой муддатда соҳага оид барча норматив-ҳуқуқий ҳужжатларни амалиёт ва хорижий тажрибадан келиб чиқиб, қайта кўриб чиқиш юзасидан Вазирлар Маҳкамасига таклифлар киритиши назарда тутилган.
Экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш давлат қўмитасига тегишли вазирликлар билан биргаликда шаҳарларда чиқинди йиғиш шохобчаларини тартибга солиш, қишлоқ аҳоли пунктларида санитар-тозалаш хизматларини ривожлантириш бўйича 5 йиллик дастур ишлаб чиқиш вазифаси қўйилди.Жисмоний ва юридик шахсларнинг масъулиятини ошириш мақсадида атроф-муҳитни муҳофаза қилиш, чиқиндилар билан боғлиқ ишларни амалга ошириш, ўсимлик ва ҳайвонот дунёси объектларидан фойдаланиш билан боғлиқ қонун ҳужжатлари талабларининг бузилиши юзасидан жавобгарлик чораларини кучайтириш кўзда тутилмоқда.
Шунингдек, баённомада май ойигача хорижий давлатлар тажрибасини ўрганган ҳолда экологик назорат тизимини такомиллаштириш, ички экологик назорат ва экологик аудит тизимини кенг жорий қилиш, давлат экологик экспертизасини ташкил этишни қайта кўриб чиқиш билан қонун ҳужжатларига тегишли қўшимча ва ўзгартиришлар киритиш белгиланган.
Ҳақиқатан ҳам, аҳолининг экологик маданиятини, атроф муҳитга жиддий муносабатда бўлишини қатъий белгилаб берадиган нормаларнинг амалиётга киритилиши кўзланган мақсадга эришишни таъминлаши мумкин.
Масалан, Испанияда машина деразасидан ахлат улоқтирганлик учун 200 евро, сигарет қолдиғини йўлакка ташлаш 90 евро миқдорда жаримага асос бўлади. Германияда ахлоқсиз фуқаролар “чиқинди изқуварлари” томонидан ушланади. Кўчага ўрнатилган видеокамера орқали махсус қутига ташланмаган ахлат учун аҳолининг ана шундай қатламига 100 еврогача жарима солинади. Сигарет қолдиғи, музқаймоқ ёки конфет қоғози, салқин ичимлик шишасини ерга ташлаш 20 евро, сақич, қолдиқ овқат улоқтириш 35 еврони ташкил этса, эски мебель, электрон техникани ташлаганлик учун 150 дан 600 еврогача жарима тўлашга сабаб бўлади. Швецияда ерга ташланган қоғоз унинг эгасига 90 евро, Сингапурда эса 300 дан 1000 долларга тушади.
Бизда ҳам белгиланмаган жойга чиқинди ташлаганлик учун маълум миқдорда жарима белгиланган. Аммо бунга на аҳоли, на масъул ташкилотлар амал қилмаётганлиги қатор муаммоларни келтириб чиқармоқда.
Давлатимиз раҳбарининг қўшни Бухоро вилоятига февраль ойидаги ташрифи чоғида “ Аҳолитранс” масъулияти чекланган жамиятидаги атроф-муҳитни ободонлаштириш ва тозаликка риоя қилиш, маиший чиқиндиларни йиғиш, саралаш ва қайта ишлаш бўйича кенг кўламли ишлар амалга оширилганлигини алоҳида ибрат қилиб кўрсатганларига барчамиз гувоҳмиз.
Юртимизни обод ва тоза ҳудудга айлантиришни истасак, халқимизни соғ ва саломат кўриш истагида бўлсак, албатта ўзи кони зарар, қайта ишланса кони фойда бўлиши мумкин бўлган соҳага алоҳида эътибор қаратишимиз шарт!
Хулоса шуки, чиқиндилар билан курашиш ҳар биримизнинг вазифамизга айланмоғи лозим.
Алижон ЖАЛИЛОВ,
Навоий вилоят Экология ва атроф- муҳитни муҳофаза қилиш бошқармасининг инспекция бошлиғи, вилоят Кенгаши депутати
Экобилим
ЭКОЛОГИК МАДАНИЯТ НИМА?ЭКОЛОГИК  МАДАНИЯТ  НИМА?
Нурзия ҲАМИДОВА,
Вилоят Экология ва атроф -муҳитни муҳофаза қилиш бошқармаси мутахассиси
Она сайёрамизда юз берган экологик муаммолар, танглик ва инқирозлар маълум маънода инсонларнинг табиат неъматлари, бойликларидан шафқатсизларча фойдаланиши, атроф-муҳитга масъулиятсизлиги ва экологик маданиятнинг пастлиги билан боғлиқ эканлиги ҳеч кимга сир эмас. Мамлакатимиз мустақилликка эришгач, жаҳондаги ривожланган мамлакатларнинг тараққиёти жараёнида жумладан, экологик ва атроф-муҳитни муҳофаза қилишда экологик ҳуқуқий таълим –тарбиянинг муҳим ва ҳал қилувчи ролини англаган ҳолда бу тизимни, унинг таркибий қисми бўлган фанларни такомиллаштириш устувор вазифалардан бири, деб белгиланди.
Маълумки, шахснинг экологик маданияти экологик таълим ва тарбия маҳсулидир. У болалигимиздан табиатга нисбатан шаклланган ижобий муносабатимиз, меҳримиздан бошланади, албатта. Бу меҳр ва муносабат аввало, ҳовлимиз, кўчамиз, маҳалламизни озода тутиш, кўкаламзорлаштиришда кўринади. Демак экологик тарбиянинг дастлабки босқичи оилада шаклланади. Мактаб, лицей, коллеж, олий ўқув юртларида бу тарбия мукаммаллашиб боради.
Экологик муаммоларни ечишда ёш авлодга ана шу йўналишдаги таълим-тарбияни, экологик маданиятни шакллантириш асосий вазифалардан ҳисобланади. Экологик маданият деганда, энг аввало табиат ва жамият ўртасидаги боғланишларни тўғри тушуниш, табиатга зарар келтирмаслик, ундан нормал фойдаланишни тушунамиз.
Табиат ва атроф муҳит билан боғлиқ соҳадаги ҳуқуқий таълим асосида экологик ҳуқуқ ва бурчларини яхши биладиган жамият аъзоларигина ижтимоий ҳаётнинг барча соҳаларида онгли равишда меҳнат қилади ва уларнинг яратувчанлик фаолияти юқори бўлади. Экологик таълим-тарбия беришда тарихий меросдан самарали фойдаланиб, уларни бугунги замон талаблари билан боғлиқ ҳолда ёшлар онгига сингдириш айниқса яхши самара беради. Бу борада Соҳибқирон Амир Темурнинг ободончилик, атроф-муҳитни кўкаламзорлаштириш, боғу роғлар яратиш борасида олиб борган ишлари алоҳида аҳамиятга эга.
Зардуштийлик динининг муқаддас китоби “Авесто”да ҳам экологик тарбия ва таълимга алоҳида аҳамият берилган. Китобда 2244 та сув манбаси ҳақида маълумот берилган ва 17 хил сувга таъриф берилган. Ичимлик суви сақланадиган ҳовуз, қудуқ лабига фақат ихота дарахтларини экишга рухсат берилган. Ушбу китобда табиатга зиён етказадиган кишиларни жазолашга ҳам алоҳида эътибор берилганлиги муҳимдир.
Қуръони Карим ва Ҳадису шарифда ҳам яратганнинг одамзодга ажойиб туҳфаси она еримизни асраб-авайлаш, чиройига чирой қўшишга даъват этувчи оятлар мавжуд.
Конституция ва экологик қонунларнинг эзгу мақсадларини, табиий муҳитни муҳофаза қилиш ғоясини аниқ кўрсата билиш экологик-ҳуқуқий таълим-тарбиянинг муҳим вазифаларидан бири бўлиши лозим.


Тоза ҳавони соғиндик!
ҲАММА НАРСА ИНСОН УЧУН...МИ?Тоза ҳавони  соғиндик! ҲАММА  НАРСА  ИНСОН  УЧУН...МИ?

Инсон учун энг қимматли нарса - ҲАЁТ! У инсонга бир марта берилади... Уни қандай яшаш инсоннинг ўз хоҳиши, аммо қандай шароитларда умр кечириш гоҳо инсонга боғлиқ бўлмай қолади. Умрнинг яхши-ёмонлиги, қисқа ёки узунлигини атроф-муҳитнинг таъсири белгилаши ҳам ҳеч кимга сир эмас. Бугунги техника асри, барча соҳалардаги ривожланишлар, тенгсиз тараққиёт ўзгаришлари инсон ҳаётига ҳам ижобий, ҳам салбий таъсир кўрсатаётганлиги аниқ. Саноатнинг ривожланиши, завод, фабрикалар, автотранспорт воситаларининг кўпайиши бу борадаги мураккабликларни янада ошириши табиий.
Ўйлаб кўринг. Тонгда тоза ҳаводан тўйиб нафас олганингизни эслай оласизми? Уйқудан уйғониб, бошингизга гўёки қўрғошин қафас қуйилгандек ўзингизни нохуш сезишингиз ҳам оддий ҳақиқатга айланиб қолдими?
Бунинг сабабини бугунги кунда барчамиз жуда яхши биламиз: Шаҳримизда жойлашган саноат корхоналари чиқараётган зарарли чиқиндилар. Хусусан “Навоийазот” акциядорлик жамиятидан чиқаётган зарарли газлар эшикни ёпсак, тешикдан кириб,соғлигимизга зиён етказмоқда.
Республикамиздаги йирик кимё саноати корхоналаридан бири сифатида ном қозонган, мамлакатимизда ишлаб чиқарилаётган кимё маҳсулотларининг катта қисмини ишлаб чиқараётган мазкур корхона шўролар даврида қурилганлигини инобатга оладиган бўлсак, масала янада ойдинлашади. Ярим асрдан ортиқ вақт мобайнида узлуксиз фаолият кўрсатаётган мазкур корхона модернизацияга муҳтожлигини таъкидлашга ҳожат ҳам бўлмаса керак. Атроф-муҳитга чиқарилаётган зарарли газлар инсон саломатлигига салбий таъсир кўрсатаётганлиги оқибатида келиб чиқаётган муаммоларни санаб адоғига етиш қийин.
Ана шу муаммолар ечимини топиш мақсадида Ўзбекистон Экологик ҳаракати Навоий ҳудудий бўлинмаси томонидан “Навоийазот” акциядорлик жамиятининг умумий фаолияти ва унинг атроф- муҳитга таъсири” мавзусидаги жамоатчилик эшитуви ташкил этилди.
Тадбирнинг асосий мақсадини “2017-2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини ривожлантиришнинг бешта устувор йўналиши бўйича Ҳаракатлар стратегияси ”да ҳамда “Халқ билан мулоқот ва инсон манфаатлари йили” Давлат дастурида белгиланган мақсад ва вазифаларни жойларда амалга оширишдан иборат бўлди.
Тадбирда вилоят ҳокимлиги вакиллари, Халқ депутатлари вилоят, туман ва шаҳар Кенгашлари депутатлари, вилоят адлия бошқармаси, вилоят экология ва атроф – муҳитни муҳофаза қилиш бошқармаси ходимлари, вилоят санитария ва эпидемиология назорати маркази шифокорлари, вилоят Гидрометереология маркази мутахассислари, вилоятдаги йирик саноат корхоналарининг бош экологлари, Ўзбекистон Экологик ҳаракати Навоий ҳудудий бўлинмаси экспертлари, оммавий ахборот воситалари вакиллари, Навоий шаҳар ва Кармана туман маҳалла фуқаролар йиғинларининг фаоллари ҳамда вилоятнинг бир қатор нодавлат нотижорат ташкилотлари раҳбарлари иштирок этди.
Жамоатчилик эшитувини ташкил этишда Ўзбекистон экологик ҳаракати Навоий ҳудудий бўлинмаси координатори Эшмамат Тоғаев бош-қош бўлди. Тадбирда вилоят Экология ва атроф- муҳитни муҳофаза қилиш бошқармаси бошлиғи ўринбосари Х.Бақоевнинг “Навоий вилоятининг йирик саноат корхона ва ташкилотлари, уларнинг атроф -муҳитга таъсири”, Атмосфера ҳавосини муҳофаза қилиш бўлими бошлиғи Д. Аҳмедованинг “Навоийазот” акциядорлик жамиятининг саноат йўналишидаги фаолияти ва табиатга кўрсатаётган салбий таъсири”, вилоят давлат санитария ва эпидемиология маркази бош врачи ўринбосари Ш.Набиевнинг “Вилоят атмосфера ҳавосининг санитар-гигиеник ҳолати ва унда “Навоийазот” АЖ фаолиятининг ўрни”, “Навоийазот” акциядорлик жамияти бош экологи Н.Саломованинг “Навоийазот” акциядорлик жамияти томонидан атроф-муҳитни муҳофаза қилиш бўйича амалга оширилаётган чора-тадбирлар тўғрисида”ги маърузалари тингланди.
Жамоатчилик эшитувидан асосий мақсад аҳоли саломатлигига хавф туғдираётган омилларни бартараф этишдан иборат бўлиб, мутахассислар ўз фикр-мулоҳазалари ҳамда аниқ таҳлиллари билан иштирок этдилар. Қуйида уларнинг мулоҳазалари билан танишишингиз мумкин:
Хайрулло БАҚОЕВ,
Вилоят экология ва атроф-муҳитни муҳофаза
қилиш бошқармаси бошлиғининг ўринбосари

-Бугунги кунда атмосфера ҳавоси мусаффолигини таъминлаш глобал муаммога айланган. Атмосфера ҳавоси табиий ва антропоген омиллар таъсири остида ифлосланади. Йирик саноат корхоналари, автотранспорт воситаларидан чиқаётган зарарли газлар ҳавони ифлослантираётганлиги инсон саломатлиги билан боғлиқ жиддий муаммоларни келтириб чиқармоқда. Маълумки, йирик саноат ва ишлаб чиқариш корхоналари, собиқ шўролар тузуми даврида, аҳоли яшаш пунктларига яқин масофаларда, яъни табиий сув манбаларига яқин жойларда қурилган. Навоий вилояти аҳолиси ҳам худди ана шу ҳолатдан азият чекмоқда.
Мустақилликкача бўлган даврда маҳсулот ишлаб чиқаришда инсон соғлиғига, айниқса Марказий Осиё республикалари аҳолиси саломатлигига, беписандлик, бефарқлик билан қаралганлиги ҳеч кимга сир эмас. Таъкидлаш лозимки, кимё саноатининг табиатга, инсон соғлиғига таъсири энг кучли бўлган корхоналари худди шу ҳудудга қурилган.
Умуман олганда, вилоят ҳудудида саноат ва ишлаб чиқариш корхоналарининг фаолияти, геология ишларининг олиб борилиши, маъданларни қазиб олиш тизими ва улардан керакли метал ва хом ашёларни ажратиб олиш ҳамда ҳосил бўлган ташланма ва чиқитларни жойлаштиришдек мураккаб технологик жараёнлар табиатга салбий таъсир этмай қолмайди.
Мавжуд барча ишлаб чиқариш мажмуаси атроф-муҳитга, аввалом бор инсон соғлиғига, атмосфера ҳавоси таркибига, сувнинг сифатига, тупроқ структураси тизимига, ёввойи ўсимлик ҳамда ҳайвонот дунёсининг сифат ва сон жиҳатдан ўзгаришига салбий томондан таъсир этиб, жойларда экологик муаммоларни келтириб чиқармоқда.
Технологияларнинг эскириши ишлаб чиқариш жараёнларининг бузилишига, бу эса атмосферага чиқарилаётган зарарли газлар миқдорининг кўпайишига сабаб бўлади. Ўтган йил мобайнида “Навоийазот” АЖда технологияларнинг носозлиги оқибатида 12 марта авария ҳолатлари қайд этилган. Бугунги давр янги технологияларни ҳаётга тадбиқ этишни тақозо этмоқда. Юртбошимизнинг алоҳида эътибори туфайли “Навоийазот” корхонасида ҳам модернизация ишлари бошлаб юборилган. Чет эл инвестицияси ёрдамида айрим цехларнинг қайта қурилиши электр энергиясини тежашга, маҳсулот сифатини оширишга, энг муҳими, табиий муҳитга етказиладиган зарарни камайтиришга ёрдам бериши аниқ.
Дилфуза АҲМЕДОВА,
Атмосфера ҳавосини муҳофаза қилиш бўлими бошлиғи

-Вилоятимизда атмосфера ҳавосига зарарли таъсир кўрсатувчи металлургия, иссиқликлик энергетикаси, қурилиш материаллари ишлаб чиқариш ва кимё саноати соҳасида фаолият кўрсатаётган 572 та назорат остига олинган объектлар мавжуд. Шу жумладан, 304 та саноат ва ишлаб чиқариш корхоналари, 268 та транспорт корхоналаридир.
Атмосфера ҳавоси бўйича Навоий вилоятининг мониторинг рўйхатига кири-тилган объектлар қаторида “Навоийазот” АЖ ҳам бор. Мазкур корхона фаолиятида 2016 йил давомида 8,044 минг тонна зарарли газлар атмосфера ҳавосига чиқариб ташланган.
Вилоятда атмосфера ҳавосининг ифлосланиши бўйича мониторинг ишлари Навоий вилояти гидрометеорология бошқармасининг лабораторияси томонидан олиб борилади. Вилоятда атмосфера ҳавосининг ифлосланишини назорат қилиш учун 3 та стационар ва 1 та кўчма кузатув постлари мавжуд бўлиб, постларда атмосфера ҳавосидаги ифлослантирувчи моддалар: чанг, олтингугурт оксиди, углерод оксиди, азот оксиди, азот икки оксиди, озон, фенол ва аммиак моддалари бўйича намуналар олинади ва уларнинг таркибига кимёвий таҳлиллар ўтказилади. Мавжуд постлардан олинган намуналарнинг кимёвий таҳлиллари натижасида атмосфера ҳавосида бирор -бир ингредиентнинг миқдори улар учун белгиланган меъёрдан ортиш ҳолатлари аниқланган тақдирда зудлик билан қўмитага хабар берилади. Ҳисобот даврида чанг миқдори, азот икки оксиди белгиланган меъёрлардан юқори эканлиги қайд этилди. Бу ўз навбатида хасталикларнинг кўпайишига, ногиронлар сонининг ортишига, носоғлом чақалоқлар туғилишига сабаб бўлиши аён. Бунга бефарқ қараш миллатимиз келажагига раҳна солиши муқаррарлигини ҳеч ким инкор этолмайди.
Тадбирда жамоатчилик вакиллари “Навоийазот” корхонаси ва унинг атроф- муҳитга таъсири бўйича ўзларини қийнаб ва қизиқтириб келган саволларга тегишли соҳа мутахассислари томонидан жавоб олдилар.
Иштирокчилар таъкидлаганларидек, бугунги кунда атроф- муҳитга антропоген ва техноген таъсирни камайтириш масаласи муҳим ва долзарб муаммолардан биридир. Демак, атроф -муҳит ҳолатини мониторинг қилиб бориш масаласига жиддий эътибор қаратиш лозим. Уни амалга ошириш учун ифлослантирувчи манбалар ҳисобини олиш, экологик мониторинг жараёнини максимал автоматлаштириш, моддий-техник базани мустаҳкамлаш, мавжуд ишлаб чиқариш жараёнини модернизациялаш, инновациялар, хавфсиз экологик технологияларни сингдириш ҳамда давлат ва жамоатчилик экологик назоратини кучайтириш орқали эришиш мумкин, деган хулосага келинди.
Тадбир якунида жамоатчилик эшитувида билдирилган таклиф, камчилик ва муаммоларни бартараф этиш бўйича 15 кун муддатда “Навоийазот”нинг чора-тадбирлар режасини ишлаб чиқиш; “Навоийазот”АЖнинг барча йўналишлари бўйича экологик норматив ҳужжатларни жорий йилнинг декабрь ойигача ишлаб чиқиш; корхонанинг айрим цехларини босқичма-босқич шаҳар ҳудудидан чиқариш таклифини Ўзбекистон экологик ҳаракати марказий Кенгашига ва Ўзбекистон Республикаси Экология ва атроф- муҳитни муҳофаза қилиш давлат қўмитасига бериш; Навоий шаҳрининг 10-кичик тумани ҳудудида “Навоийазот”АЖ маблағлари ҳисобидан 2018 йилнинг май ойига қадар гидромет пост қуриш таклифини киритиш; “Навоийазот” фаолияти билан боғлиқ экологик муаммоларни ва янги технологик жараёнларни яхшилаш мақсадида 2018 йилдан Ўзбекистон Республикаси Фанлар Академиясининг Навоий бўлими, Навоий давлат кончилик институти ва Навоий давлат педагогика институти олимлари иштирокида янги лойиҳаларни амалга ошириш; “Навоийазот”нинг умумий фаолияти ва унинг атроф -муҳитга таъсири” масаласини вилоят ҳокими соатига масала сифатида киритиш; корхонада содир бўлган технологик ва кутилмаган ташланмалар бўлганда, давлат экологик назорати ходимларининг сўзсиз ўз вақтида кириш регламентини ишлаб чиқиш ва тасдиқлатиш; Табиатдан фойдаланувчи корхона ва ташкилотлар томонидан атроф-муҳит софлигини сақлаш бўйича ажратиладиган маблағларнинг етарли ёки етарли эмаслиги тўғрисида кретерий белгилаш; Навоий шаҳрида бўлган 1 километрлик “Яшил белбоғ” зонасини тиклаш бўйича бир қатор тавсиявий мақомга эга бўлган таклиф ва мулоҳазалар билдирилди.
Хулоса ўрнида айтиш мумкинки, жамоатчилик эшитуви амалга оширилди. Соҳа мутахассисларининг фикр-мулоҳазалари тингланиб, зарур тавсиялар ишлаб чиқилди. Аммо унинг ижросига ким кафолат беради? Таклиф ва тавсиялар қоғозда қолиб кетмаслигига, атроф-муҳит муҳофазаси билан боғлиқ масалалар мутасадди раҳбарларнинг виждон ишига айланишига умид қиламиз. Бу тоза ҳавони соғинган барча навоийликларнинг энг катта ОРЗУСИ ва ИСТАГИ! Ахир ҳамма нарса ИНСОН учун эмас...ми?