Мучалингизни биласизми?..Мучалингизни биласизми?..

Мучал — йил ҳисобини юритишнинг ўзига хос тизими. Унга кўра, ҳар қайси янги йил 22 мартдан бошланади ҳамда сичқон, сигир, йўлбарс, қуён, балиқ, илон, от, қўй, маймун, товуқ, ит ва тўнғиз каби ўн икки ҳайвондан бирининг номи билан аталади. Шунга мутаносиб равишда ҳар ўн икки йилда янгидан такрорланади.
Мозийшунослар фикрича, Мучалнинг туб негизида аслида бундан қирқ асрча бурун хитойликлар тузган, йил номлари ҳар олтмиш йилда мунтазам такрорланиб туришига асосланган тақвим ётади. Унинг вужудга келишига ўша кезлардаги олам сув, олов, тупроқ, металл ва ёғочдан ташкил топган ҳамда улар ўзида ижобий ва салбий хусусиятларни мужассамлантиради, деган тушунча туртки бўлган. Бу беш унсур “осмон шохобчаси” деб номланган. Самонинг энг ёруғ ёритқичларидан Муштарийнинг 12 йиллик ҳаракати йўли эса шунча бўлакка бўлинган ва ҳар бирига “ер шохобчаси” деб аталувчи 12 ой белгилари қўйиб чиқилган. Милоднинг бошларида уларга каламуш, сигир, йўлбарс, қуён, аждаҳо, илон, от, қўй, маймун, товуқ, ит, чўчқа каби ҳайвонлар номи қўшилган. Бу белгилар Қуёшнинг йиллик кўринма ҳаракати йўлида жойлашган Ҳамал, Савр, Жавзо, Саратон, Асад, Сунбула, Мезон, Ақраб, Қавс, Жадий, Далв ва Ҳут юлдуз туркумлари эгаллаган ҳудудларга мос келган.
Шу зайл қадимги хитойликлар беш белгили “осмон шохобчаси” ва 12 белгили “ер шохобчаси”дан ташкил топган ҳамда уларнинг кўпайтмаси бўйича олтмиш йилни қамраб олувчи, ҳозир ҳам Хитой, Япония, Корея, Вьетнам ва Монголияда қўлланилувчи циклик жадвал тақвимини яратишган. Моҳиятан ёндошганда, бу аслида шамсий-қамарий тақвим бўлган. Чунки унда Ойнинг Ер атрофида айланиш даври, илмий тилда айтганда, синодик ой 29 кеча-кундуз 12 соат 44 дақиқа 3 сония, Қуёш ясси доираси марказининг 21 мартда рўй берадиган баҳорги тенг кунлик нуқтасидан кетма-кет икки марта ўтиши учун зарур вақт 365 кеча-кундуз 5 соат 48 дақиқа 46 сония деб олинган. Шундан келиб чиққан ҳолда, йилнинг узунлиги оддий йилларда 12 ойлик қилиб 354 кунга, кабиса йилларда 13 ойлик қилиб 384 кунга тенглаштирилган. Тақвимдаги йиллардан қай бири 12 ойлик, қай бири 13 ойлик бўлиши маълум Ой фазаси, масалан, янги ойнинг йилнинг аниқ бир санасига тўғри келиши даврига қараб белгиланади. Бу давр 19 йилга тенг бўлиб, шундан еттитасига, яъни 2, 5, 7, 10, 13, 15- ва 18-йилларга 13-ой қўшилади, қолганлари 12 ойдан иборат бўлади. Ўтган асрда ушбу тақвимнинг 19-йиллик цикллари боши 1924, 1943, 1962, 1981, 2000 йилларга тўғри келган.
Баъзи қадимий ёзма манбаларга қараганда, Мучал дастлаб милоддан аввалги III-II асрларда ёхуд Юнон – Бақтрия подшолиги даврида кўчманчи чорвадор халқлар, айрим далилларга кўра, мисрликлар ва хитойликлар томонидан жорий этилган. Бошқа маълумотлар бўйича эса, мазкур йил ҳисоби барча туркий, форсий-қобулий халқлар, шунингдек, мўғул, хитой, тува, олтой, хакас, бурят, қалмоқ ва ўзга миллату элатлар орасида қадимдан амалда бўлган. Қандайлигидан қатъи назар, у кейинчалик Мўғулистон, Хитой, Япония, Ҳиндистон, Миср, Ироқ, Эрон, Афғонистон, Марказий Осиё мамлакатларига кенг тapқалган. Ўтмищдошларимиз одамнинг ёшини, туғилган ва вафот этган вақтини, тарихий жанглар ва буюк воқеаларни, йил ва фаслларнинг нечоғли келишини шу тақвим асосида “йил ағдариб” аниқлашган.
Шубҳасиз, инсон ёруғ дунёга кўз очган йилни ҳайвонлар номи билан аташ одати ўтмишда айрим маҳлуқларга сиғиниш оқибати ўлароқ келиб чиққан. Қайси юртда қайси жонзотларга кўпроқ сажда қилинса, улар Мучал йили ҳисобига киритилган. Macалан, Хитойда биздаги балиқ ўрнига афсонавий аждаҳо, Африкадаги баъзи халқларда тимсоҳ, Мисрда сичқон ўрнига мушук, от ўрнига эшак танланган. Бора-бора айрим жойларда, жумладан, Марказий Осиё, Мўғулистон ва Хитойда ҳам турли қимматбаҳо буюм-жиҳозларни Мучал йилларига номи берилган ҳайвонлар расми билан безаш урф бўлган. Натижада олтин ва кумушдан илон шаклида ясалган билагузуклар, балиқ ва бошқа ҳайвонлар тасвири ўйиб ишланган мис идишлар кўпайган.
Албатта, Мучал йиллари тўғрисида турли миллатлар турлича фикр-хулосага эга бўлишган. Шу боис бир халқнинг муайян йил тўғрисидаги тасаввури гоҳида иккинчи халқникига мос келмаган. Аммо барчасида Мучал ҳисобига киритилган ҳайвонлар хосиятли ва муқаддас саналган. Ўз навбатида, йилларнинг баъзилари қут-баракали, баъзилари қутсиз-баракасиз деб таърифланган ва ҳар бирида кўпйиллик ҳаётий кузатувларга таянган ҳолда олдиндан башорат қилинган қандайдир воқеа-ҳодисалар содир бўлиши кутилган. Бу ўринда кўпинча об-ҳавонинг қулай ё ноқулай келиши, қайси йил кишиларга қувонч, омад ва бахт ато этиши, қай бири ғам-ташвиш, омадсизлик ва кулфат келтириши назарда тутилган. Айтайлик, Балиқ йили серёғин келади ва экинлардан мўл ҳосил кўтарилади. Негаки, бу “луқмаи ҳалол” сувда яшайди. Товуқ йилида ҳам озиқ-овқат сероблашади, лекин одамларнинг ташвиши ортади. Сабаби, бу парранда асосий озиғи бўлмиш донни топиб ейиш учун ҳаммаёқни оёғи ва тумшуғи билан обдон титкилаб ташлайди. Худди шунингдек, Тўнғиз йилида ёғингарчилик кўпайиб, нарх-наво арзонлашса-да, тез-тез қор ёғиб, совуқ забтига олади, боз устига, фитналар авжига чиқади. Илон йилида эса қишнинг қаҳри қаттиқлашиб, қурғоқчилик ва қимматчилик рўй беради. Сигир йили кирса, уруш кўпаяди, чунки бу забонсиз жониворлар бир-бири билан тез-тез сузишиб туради.
Маҳмуд Кошғарийнинг “Девону луғотит турк” асарида ёзилишича, бунга ўхшаш эътиқодий тушунчалар туркий халқлар орасида анча оммавийлашган. Улар йилларнинг ҳар бирида ўзига яраша бетакрор ҳикмат бор деб ҳисоблашган ва шунга тааллуқли тахминларни илгари суришган. Этнограф T.Потаповнинг аниқлашига кўра, қадимги туваликлар сичқон, от, қўй, ит ва тўнғиз йилларини қутли, сигир, балиқ (маҳаллий аҳоли талқинида — аждаҳо), илон, маймун, товуқ йилларини қутсиз, йўлбарс ва қуён йилларини мўътадил деб билишган.
Булардан ташқари, аждодларимиз инсоннинг тақдири ва феъл-атвори ҳам кўп жиҳатдан унинг мучалига боғлиқ бўлишини мудом эслатиб келишган. Чунончи, Қуён йилида дунёга келган ўғил бола яхши одам бўлиб вояга етади, жамият учун фойдали ишлар қилади, тўкин-фаровон ҳаёт кечириб, узоқ умр кўради, деган фикрни авлодлар қулоғига қуйишган.
Табиийки, Мучал йиллари тўғрисидаги тасаввурлар ва ибратли башоратлар турли миллатларнинг халқ оғзаки ижоди намуналарида ҳам ўз ифодасини топган. Адашмасак, асрлар оша сайқал топган “Барс (яъни, йўлбарс ёки илвирс) йили — бойлик, Қуён йили – қаҳатлик”, “Барс йилида боринг соч, ҳеч бўлмаса тариқ соч”, “Сигир йили — тўқлик, Қўй йили — йўқлик”, “Ит йилида бўрон бўлар”, “Ит йилида экканингни тўнғиз йилида ўрасан”, “Барс йилида боринг ўсар, Ит йилида молинг ўсар”, “Сичқон йили — тўқлик, Қуён йили — очлик”, “Қуён йилида ют бўлади” сингари ўзбек мақоллари бунга ёрқин мисол бўла олади. Заҳматкаш тадқиқотчилар Шотурсун Шомақсудов ва Шуҳрат Шораҳмедовнинг 2001 йили “Ўзбекистон Миллий энциклопедияси” нашриёти томонидан чоп этилган ”Маънолар махзани” китобида минглаб бошқа сўз дурдоналари қатори ушбу нақлларнинг ҳам чўнг маъно-мазмуни теран очиб берилган. Шунингдек, моҳиятан Мучалга дахлдор “Туя бўйига ишониб, йилдан қуруқ қолибди” деган мақолнинг халқ афсоналарига уйқашиб кетган яратилиш тарихи ҳақида сўз юритилган.
Бу ривоятнинг мухтасар тафсилоти қуйидагича: қадимги одамлар Мучални ўйлаб топиб, унга киритилган ўн икки йилнинг ҳар бирига бирор жонивор номини қўймоқчи бўлибдилар. Айни мақсадда ҳамма турдаги ҳайвонларга дарё бўйига тўпланишни буюрибдилар. Шунинг баробарида “Қайси бирингиз олдин кўринсангиз, мучалнинг дастлабки йили сизнинг номингиз билан аталади”, деб эълон қилибдилар. Бу хабардан огоҳ топган дароз бўйли туя ўзида йўқ қувониб кетибди. ”Биринчи йилга барибир менинг номим лойиқ қўрилади” деган хомхаёлга бориб, бўйнини ғурур ила олға чўзганча, лўкиллаб йўлга тушибди.
Ҳайвонларнинг энг миттиси сичқон бояқиш бундоқ қараса, бошқа маҳлуқлар оёғи остида қолиб кетиб, ҳакамлар назарига тушмаслиги тайин. Шунда у ўзи учун ниҳоятда фойдали ақлли бир иш қилибди. Чаққон сакраб, ёнидан ўтиб бораётган туянинг устига чиқибди-да, унинг қулоғи учига ўтириб олибди. Қарабсизки, ҳайвонлар айтилган манзилга яқинлашганларида ҳаммадан илгари сичқон кўзга ташланибди. Шартга биноан, мучалнинг биринчи йилига унинг номи берилибди. Бўйига ишонган лақма туя эса йилдан қуруқ қолибди.
Албатта, бу нақлнинг маъжозий маъноси ҳам бор. Айрим кишилар қилдай амалга ўтирса, бамисоли филдай ақлга эга чиққандай, манманликка берилиб, ён-атрофидагиларни менсимай қўядилар. Айримлари ўз ўткинчи мол-дунёси ёки сохта обрў-эътиборига маҳлиё бўлиб, “Фалон нарса менга тегмай, кимга тегарди?” ёки “Пистон жойга мендан бўлак ким ҳам айтиларди?” дея катта кетадилар. Алқисса, амалда тескариси бўлади. Улар ўша жойга айтилмайдилар ёки бериладиган нарсадан қуруқ қоладилар. Охир-оқибат шарманда бўлиб, қаттиқ пушаймон чекадилар. Табиийки, “Бўйига ишонган қамиш бўйра бўлибди” деган мақол ҳам истеҳзо тариқасида мана шундай кимсаларга нисбатан ишлатилади.
Қуйида мучал йилининг милодий тақвим бўйича қайси йилларга тўғри келишини кўрсатувчи жадвални эътиборингизга ҳавола қилаётирмиз
№ Мучал йили Мучал йилига мос келадиган милодий йиллар
1 Сичқон 1924 1936 1948 1960 1972 1984 1996 2008
2 Сигир 1925 1937 1949 1961 1973 1985 1997 2009
3 Йўлбарс 1926 1938 1950 1962 1974 1986 1998 2010
4 Қуён 1927 1939 1951 1963 1975 1987 1999 2011
5 Балиқ 1928 1940 1952 1964 1976 1988 2000 2012
6 Илон 1929 1941 1953 1965 1977 1989 2001 2013
7 От 1930 1942 1954 1966 1978 1990 2002 2014
8 Қўй 1931 1943 1955 1967 1979 1991 2003 2015
9 Маймун 1932 1944 1956 1968 1980 1992 2004 2016
10 Товуқ 1933 1945 1957 1969 1981 1993 2005 2017
11 Ит 1934 1946 1958 1970 1982 1994 2006 2018
12 Тўнғиз 1935 1947 1959 1971 1983 1995 2007 2019
Агар сиз мучалингизни топмоқчи бўлсангиз, аввал таваллуд йилингизга 9 сонини қўшинг, сўнгра йиғиндини 12 га бўлинг. Қолдиқ сонни эса мучалингиз деб билинг. Айтайлик, сиз 1972 йили туғилгансиз. Бу санага 9 ни қўшсак, 1981 га айланади. Уни 12 га бўлсак, 165 сони келиб чиқади ва қолдиқ сифатида 1 қолади. Жадвалда эса ушбу рақам қаршисида “Сичқон” ёзуви турибди. У сизнинг мучалингиздир. Борди-ю, амаллар натижаси “ноль”га тенг бўлса, 12-мучал йилида дунёга келган ҳисобланасиз. Мисол учун, сиз 1959 йили туғилган бўлсангиз, бу сонга 9 қўшилганда, йиғинди 1968 га тенглашади. У 12 га тақсимланса, ҳеч қандай қолдиқ чиқмайди, аниқроғи, “ноль” пайдо бўлади. 1959 рақами эса жадвалнинг ўн иккинчи қаторидан ўрин олган. Демак, мучалингиз тўнғиз эканлиги ўз-ўзидан аён бўлади.
Сиз оила аъзоларингиз ва қариндош-уруғларингиз мучалларини ҳам шу асосда бемалол аниқлашингиз мумкин.
Абдунаби ҲАЙДАРОВ.
Экобилим
ЭКОЛОГИК МАДАНИЯТ НИМА?ЭКОЛОГИК  МАДАНИЯТ  НИМА?
Нурзия ҲАМИДОВА,
Вилоят Экология ва атроф -муҳитни муҳофаза қилиш бошқармаси мутахассиси
Она сайёрамизда юз берган экологик муаммолар, танглик ва инқирозлар маълум маънода инсонларнинг табиат неъматлари, бойликларидан шафқатсизларча фойдаланиши, атроф-муҳитга масъулиятсизлиги ва экологик маданиятнинг пастлиги билан боғлиқ эканлиги ҳеч кимга сир эмас. Мамлакатимиз мустақилликка эришгач, жаҳондаги ривожланган мамлакатларнинг тараққиёти жараёнида жумладан, экологик ва атроф-муҳитни муҳофаза қилишда экологик ҳуқуқий таълим –тарбиянинг муҳим ва ҳал қилувчи ролини англаган ҳолда бу тизимни, унинг таркибий қисми бўлган фанларни такомиллаштириш устувор вазифалардан бири, деб белгиланди.
Маълумки, шахснинг экологик маданияти экологик таълим ва тарбия маҳсулидир. У болалигимиздан табиатга нисбатан шаклланган ижобий муносабатимиз, меҳримиздан бошланади, албатта. Бу меҳр ва муносабат аввало, ҳовлимиз, кўчамиз, маҳалламизни озода тутиш, кўкаламзорлаштиришда кўринади. Демак экологик тарбиянинг дастлабки босқичи оилада шаклланади. Мактаб, лицей, коллеж, олий ўқув юртларида бу тарбия мукаммаллашиб боради.
Экологик муаммоларни ечишда ёш авлодга ана шу йўналишдаги таълим-тарбияни, экологик маданиятни шакллантириш асосий вазифалардан ҳисобланади. Экологик маданият деганда, энг аввало табиат ва жамият ўртасидаги боғланишларни тўғри тушуниш, табиатга зарар келтирмаслик, ундан нормал фойдаланишни тушунамиз.
Табиат ва атроф муҳит билан боғлиқ соҳадаги ҳуқуқий таълим асосида экологик ҳуқуқ ва бурчларини яхши биладиган жамият аъзоларигина ижтимоий ҳаётнинг барча соҳаларида онгли равишда меҳнат қилади ва уларнинг яратувчанлик фаолияти юқори бўлади. Экологик таълим-тарбия беришда тарихий меросдан самарали фойдаланиб, уларни бугунги замон талаблари билан боғлиқ ҳолда ёшлар онгига сингдириш айниқса яхши самара беради. Бу борада Соҳибқирон Амир Темурнинг ободончилик, атроф-муҳитни кўкаламзорлаштириш, боғу роғлар яратиш борасида олиб борган ишлари алоҳида аҳамиятга эга.
Зардуштийлик динининг муқаддас китоби “Авесто”да ҳам экологик тарбия ва таълимга алоҳида аҳамият берилган. Китобда 2244 та сув манбаси ҳақида маълумот берилган ва 17 хил сувга таъриф берилган. Ичимлик суви сақланадиган ҳовуз, қудуқ лабига фақат ихота дарахтларини экишга рухсат берилган. Ушбу китобда табиатга зиён етказадиган кишиларни жазолашга ҳам алоҳида эътибор берилганлиги муҳимдир.
Қуръони Карим ва Ҳадису шарифда ҳам яратганнинг одамзодга ажойиб туҳфаси она еримизни асраб-авайлаш, чиройига чирой қўшишга даъват этувчи оятлар мавжуд.
Конституция ва экологик қонунларнинг эзгу мақсадларини, табиий муҳитни муҳофаза қилиш ғоясини аниқ кўрсата билиш экологик-ҳуқуқий таълим-тарбиянинг муҳим вазифаларидан бири бўлиши лозим.


ЯНГИ ЙИЛ
Қурбонбика ЮНУСОВА
Оппоқ отаётган тонглари билан,
Қутлуғ қадамлари, шонлари билан,
Қутли, баракали кунлари билан,
Кириб келаётир бугун Янги йил.

Сочилган насиба, ризқимни олиб,
Сўрай деб, қайда ман, қайда хаёлим,
Кўнгилга дугона, бир сирдош бўлиб,
Кириб келаётир бугун Янги йил.

Мен йўлчи- ойдинлик излаб бораман,
Юракда борини сўзлаб бораман,
Ҳар тонгдан эзгулик сўраб бораман,
Кириб келаётир бугун Янги йил.

Кунларим созлидир, гоҳо суҳбатли,
Шодлиги ёнида бордир ҳасрати,
Барчасини енгар юрагим тафти,
Кириб келаётир бугун Янги йил.

Гоҳида шу йўлда толганларимни,
Айтмаганим шеърда қолганларини,
Сирдошим ой, юлдуз бўлганларини,
Билиб келаётир бугун Янги йил.

Сенинг келишингни кутмаган борми?
Бахт қушин тушида тутмаган борми?
Кимни ташвиш, кимни бахт кутар, улкан
Бардош тилаётир бугун ЯНГИ ЙИЛ!
2018 ЙИЛ – ФАОЛ ТАДБИРКОРЛИК, ИННОВАЦИОН ҒОЯЛАР ВА ТЕХНОЛОГИЯЛАРНИ ҚЎЛЛАБ-ҚУВВАТЛАШ ЙИЛИ2018  ЙИЛ – ФАОЛ  ТАДБИРКОРЛИК, ИННОВАЦИОН ҒОЯЛАР ВА     ТЕХНОЛОГИЯЛАРНИ  ҚЎЛЛАБ-ҚУВВАТЛАШ  ЙИЛИ

Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг Олий Мажлисга Мурожаатномасидан:
...Чунки халқимиз эртага эмас, узоқ келажакда эмас, айнан бугун ўз ҳаётида ижобий ўзгаришларни кўришни истайди. Бизнинг меҳнаткаш, оқкўнгил, бағрикенг халқимиз бунга тўла ҳақлидир.

Барчамиз бир ҳақиқатни унутмаслигимиз керак: қонуннинг бирдан-бир манбаи ва муаллифи том маънода халқ бўлиши шарт.

...Барча сиёсий кучлар учун тенг шароит яратиш ва парламент қуйи палатасидан Экологик ҳаракат вакиллари учун махсус ўрин ажратишдан воз кечиш вақти келди, деб ўйлайман. Бу ўзгариш сиёсий майдонда соғлом рақобатни кучайтиради ва Экологик ҳаракатнинг алоҳида сиёсий куч сифатида мустаҳкамланишига хизмат қилади.

Жамиятимиз ҳаётида демократик принципларни мустаҳкамлашда оммавий ахборот воситалари муҳим ва таъсирчан омил ҳисобланади. Бу борада чинакам профессионал замонавий журналистикани шакллантириш, хусусан, нодавлат оммавий ахборот воситаларини, ахборот ва таҳлилий Интернет сайтларини молиявий қўллаб-қувватлашга эътибор қаратиш, бунинг учун алоҳида давлат фондини тузиш мақсадга мувофиқ.

Барчамиз бир ҳақиқатни чуқур тушуниб, англаб олишимиз керак: бугун гап халқимиз, Ватанимизнинг тақдири ва келажаги, жондан азиз болажонларимизнинг бахти ва камоли ҳақида бормоқда. Шундай улуғ мақсадлар йўлида барчамиз белимизни маҳкам боғлаб ишлашимиз, бор ақл-заковатимиз, билим ва тажрибамизни, жонажон Ватанимизга фарзандлик меҳримиз ва садоқатимизни сафарбар этишимиз керак.

Ўзимиз ўзимизга хиёнат қилмасак, ўзимизни ўзимиз алдамасак, ҳалол-пок бўлиб меҳнат қилсак, мен аминман, кўзлаган барча марраларимизга албатта етамиз. Бу борада мен аввало кўп синовлардан ёруғ юз билан ўтган олижаноб халқимизнинг мустаҳкам иродаси ва бунёдкорлик салоҳиятига ишонаман.



Шифокор маслаҳати
СОҒЛИГИНГИЗГА БЕПАРВО БЎЛМАНГ...Шифокор маслаҳати  		      СОҒЛИГИНГИЗГА   БЕПАРВО  БЎЛМАНГ...
Кейинги йилларда иқлим ўзгариши, экологиянинг бузилиши инсон саломатлигига салбий таъсир кўрсатмоқда. Кўп учрайдиган хасталиклар қаторига қон босими ошишини қўшиш мумкин. Қон босими ҳаммада ҳар хил бўлади. Ким учундир 100/60 қон босими ўртача ҳисобланса, бошқалар учун эса бу жуда паст саналади. Бутунжаҳон Соғлиқни Сақлаш Ташкилотининг нормаларига кўра, 120/80 дан 160/95 гача бўлган қон босими нормал ҳисобланади. Қон босими 140/90-160/95 чегарасида бўлса, бундай кишиларда гипертоник касалликка чалиниш хавфи юқори ҳисобланади.
Қон босими ошган беморларда бош оғриб, айланиши кузатилади. Оғриқ асосан энса соҳасида бўлади, баъзи ҳолларда кўзлар қизариши ҳам мумкин. Беморнинг кўнгли айниб, қон босими жуда кўтарилиб кетганда қайт қилади, юрак соҳасида оғриқ сезади. Юрак тез уриши, қизиб кетиш, нафас етишмаслигини ҳам кузатиш мумкин.
Асосан ёш ўтиши билан ортиқча вазнга эга бўлган, спиртли ичимликлар ичувчиларда, чекувчиларда, шунингдек, тузламаларни кўп истеъмол қиладиган ва камҳаракатли кишиларда қон босими ошиш хавфи юқори.
Шунинг учун ҳар беш кишининг биттасида гипертония, яъни қон босими ошиши кузатилади. Кўпчилик қон босимини вақтинча туширсам бўлди, даволаниш шарт эмас, деб ўйлайди. Аммо бу хасталик билан ҳазиллашиб бўлмайди. Юқори қон босими билан йиллаб яшаш мумкин, аммо унинг ошиши оқибатида кичик артериялар шикастланиб, касаллик мия инсульти, миокард инфаркти, юрак ва буйрак фаолияти етишмовчилиги, кўз пардаси кўчиши ва ҳатто кўз кўрмаслигига ҳам олиб келиши мумкин. Гипертонияни тамоман даволаб бўлмагани сабабли уни доимий равишда муолажа қилиб юриш зарур.
Қон босими жисмоний хусусиятлардан келиб чиққан ҳолда ўзгариб туради. Жисмоний меҳнат, ҳаётий ташвишлар пайтида у кўтарилса, уйқу ва дам олиш чоғида аксинча, тушади. Шунинг учун ҳам қон босимини ўлчаб туриш шарт.
Ортиқча вазн ҳам қон босими ошишига олиб келади. Қон босимингиз юқори бўлса, туз истеъмолини камайтиринг. Турли тузлама ва дудланган маҳсулотларни эса умуман истеъмол қилмаган маъқул. Туз танада суюқлик йиғилиб қолишига ва танада шиш пайдо бўлишига олиб келади. Юракни мустаҳкамловчи магний ва калийга бой маҳсулотлар яъни қуритилган мевалар, гречка, дуккакли ўсимликлардан истеъмол қилинг. Шунингдек, турли ҳайвонот ёғлари истеъмолини камайтириб, улар ўрнига ўсимлик ёғларидан фойдаланинг. Айниқса, зиғир ёғининг фойдаси катта.
Энг муҳими, жисмонан фаоллик жуда фойдали.
Унутманг, кўп асабийлашадиган одамларда қон босими ошиши кўп кузатилади. Саломатлигингизни асранг. Ўзингизни кўп толиқтирманг ва асабларингизни асранг.
Қон босимингиз кўтарилганда, энг аввало шифокор тавсия қилган дорини ичинг ва ярим соат мобайнида ўрнингиздан турманг.
Гипотензив дорилар узоқ муддатга узлуксиз қабул қилиш учун буюрилади. Шу сабабли дорини қабул қилишни ўзбошимчалик билан тўхтатманг. Кийик ўти, аччиқ кўк чой дамлаб ичинг.
Қон босимингизни ўлчаб туринг. Агар у икки соат мобайнида тушмаса, зудлик билан «Тез ёрдам» чақиришни унутманг
.
Мажид НАЖИМОВ,
Вилоят Аҳоли репродуктив саломатлик маркази директори
ГЎЗАЛ БЎЛИШНИ ИСТАЙСИЗМИ?..
унда ушбу маслаҳатлар СИЗ учун! ГЎЗАЛ  БЎЛИШНИ  ИСТАЙСИЗМИ?..
Файласуфлардан бири дунёда хунук аёлнинг ўзи йўқ, фақат гўзал бўлишни билмайдиганлар бор, деган экан. Ҳақиқатан ҳам шундай. Гўзаллик деганда кўпчилик чиройли кийинишни кўз олдига келтиради. Аммо гўзал бўлиш учун пардоз-андоз ва чиройли кўйлакнинг ўзи камлик қилади. Жозибадорлик ва гўзалликнинг бошқа бир қанча қоидалари бор.
Тўғри овқатланишда ҳам гўзалликнинг сири бор. Маълумотларга қараганда бодом хотирани мустахкамлайди. Ҳар куни ухлашдан аввал 1 стакан сутга озгина бодом ёғини қўшиб ичсангиз, тез орада хотирангиз олдингига нисбатан анча яхшиланганини сезасиз. Қолаверса, бодом ёғини уй шароитида ҳам тайёрласа бўлади. Бунинг учун бодомни пўстлоғидан тозалаб, майдаланг ва устига шакар қўшилган сув солинг.
Ортиқча вазн соғлиқ учун жуда хавфли. Озишнинг энг самарали усули эса камроқ овқат тановул қилиб, кўпроқ ҳаракатда бўлишдир. Шунинг учун пиёда юришдан эринманг ва кечки овқатга мевалар билан чеклансангиз яхши бўлади.
Шакар аёл организми учун энг керакли маҳсулот ҳисобланади. Аммо ундан ҳаддан зиёд фойдаланиш ҳар хил муаммоларни келтириб чиқаради. Организмни керакли шакар миқдори билан озиқлантириш учун кўпроқ мевалар тановул қилинг. Масалан, лимон таркибида қулупнайга нисбатан кўпроқ шакар мавжуд.
Атиргул фақат гўзаллик эмас, балки саломатлик тимсоли ҳамдир. Ўрта арсларда Европа аҳолиси атиргул дамламаси ёрдамида шамоллаш, тиш оғриғи ва оғиз бўшлиғи билан боғлиқ бўлган касалликларни даволашган. Бугун дорихона ва айрим дўкон расталарида атиргул ёғини учратиш мумкин. Мутахассисларнинг таъкидлашича, бу ёғ хотирани мустаҳкамлаб, турли яллиғланиш ва вирусли касалликларга қарши курашади.
Кўпчилик макаронлар семиртиради деб ўйлайди. Аслида ундай эмас. Чунки 100 грамм макарон таркибида атиги 13% оқсил бор, қолаверса унинг таркибидаги крахмал моддаси тез ҳазм бўлади. Демак, макаронлар семиришга эмас, озишга ёрдам беради.
Шунингдек, ранглар ҳам кайфиятга ўз таъсирини кўрсатади. Масалан, қизил рангдаги мева-сабзавотлар кайфиятни кўтаради. Тўқ сариқ рангдагилар қувноқликни оширади. Сариқ ранглилар дангасаликни енгади. Тўқ кўк рангдагилар тушкунликни енгишга ёрдам бераркан.
Рухшуносларнинг таъкидлашича, 30 ёш аёллар учун энг хавфли ёш бўлиб, айнан мана шу ёшда аёлларда руҳий тушкунликка тушиш хавфи ортади. Бунинг сабаби кимдир ёш оила қуриб, бола-чақа ташвишида шу ёшга келиб қўлидан хеч қандай иш келмаслигини ва тўлиқ эрига қарам бўлиб қолганини англаб хафа бўлса, яна кимдир каръера билан бўлиб, шу вақтгача оила қурмаганидан ташвишда. Хуллас, 30 ёш қўрқувини енгиш учун аёлларга ҳаётга бошқача назар билан қараб, ҳали ҳаммаси олдинда эканлигига ишонч ҳосил қилиш тавсия этилади.
Ўзгалар сизга яхши баҳо беришини истасангиз, аввал ўзингизга бўлган ҳурматни оширинг. Бунинг учун «Мен ўзимни яхши кўраман!», «Мен бу ишга лойиқман!» ва «Бу вазифаларни аъло даражада бажара оламан», дея такрорланг. Оппоқ қоғозга ана шу сўзларни такрор-такрор ёзишдан эринманг. Бир қарашда оддий бўлиб кўринган бу сўзлар қисқа муддатда руҳий аҳволингизни яхшилаб, ўзингизга бўлган ишончни кучайтиради.
Яна бир муҳим маслаҳат. Гўзаллик қурбонликни талаб қилади. Фақат ҳомиладорлик чоғида эмас. Шифокорлар фарзанд кутаётган аёлларга баланд пошнали пойабзалларни четга суриб қўйишни тавсия этишади. Агар бу қоидага амал қилсангиз, келажакда радикулит ва невралгия хасталикларидан ўзингизни асраган бўласиз.
«Ғалаба қозонишни истасангиз, доим табассум қилинг» дейди мутахассислар. Бу гапда жон бор. Ишда ва шахсий ҳаётда омадга эришмоқчимисиз, унда табассум ҳақида унутманг.
Аёлнинг энг яхши қуроли бу – самимийлик. Ҳар қандай вазиятда ҳам самимийликни йўқотманг. Айниқса бугунги кунда бу жуда зарур.

Муаззам БОЗОРОВА,
Ҳабиба ҲАСАНОВА,
Вилоят Аҳоли репродуктив саломатлик маркази шифокорлари
ҲУҚУҚИНИ БИЛМАГАН...
ИМКОНИДАН АЙРИЛАР...ҲУҚУҚИНИ  БИЛМАГАН... ИМКОНИДАН  АЙРИЛАР...

Халқимизда “Ҳисобини билмаган ҳамёнидан айрилар” деган яхши нақл бор. Бу нақлга яқин яна бир иборани бугунги куннинг долзарб шиорига алантириш мумкин. Ҳуқуқини билмаган нафақат ҳамёнидан, балки бор-бутидан, барча имконларидан ҳам айрилиши мумкинлигини бугунги шиддатли даврнинг ўзи исботлаб турибди.
Тўғри, мамлакатимизда инсон ҳуқуқ ва эркинликларини, қонуний манфаатларини таъминлаш, демократик институтларни ривожлантириш йўлида изчил ислоҳотлар амалга оширилмоқда.
Олиб борилаётган ислоҳотлар самарасини янада ошириш, давлат
ва жамиятнинг ҳар томонлама ва жадал ривожланиши учун шарт-шароитлар яратиш, мамлакатимизни модернизация қилиш ҳамда ҳаётнинг барча соҳаларини либераллаштириш бўйича устувор йўналишларни амалга ошириш мақсадида Президентимизнинг 2017 йил
7 февралдаги “Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича ҳаракатлар стратегияси тўғрисида”ги ПФ–4947-сонли Фармони билан 2017- 2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини ривожлантиришнинг бешта устувор йўналиши бўйича Ҳаракатлар стратегияси тасдиқланди.
Аҳолининг ҳуқуқий билими, маданиятини ошириш борасида амалга оширилаётган ишлар кўлами кундан-кунга кенгайтирилаётганлигига қарамасдан, жойларда фуқароларнинг бу борадаги саводи етарли эмаслигини кўрсатувчи ҳолатлар ҳам оз эмас.
Журналистларни қайта тайёрлаш маркази томонидан Канада маҳаллий ташаббуслар фонди билан ҳамкорликда “Суд-ҳуқуқ соҳасидаги ислоҳотлар ва инсон ҳуқуқлари масалалари: Ўзбекистон ОАВ да ёритилиши” мавзуидаги янги лойиҳа юзасидан ўтказилган семинар –тренингда “Халқ билан мулоқот ва инсон манфаатлари йили” Давлат дастурининг иккинчи йўналиши қонун устуворлигини
ва суднинг чинакам мустақиллигини таъминлаш чора-тадбирлари, жамоатчилик назорат механизмларини амалиётга янада кенгроқ жорий этиш, фуқаролик жамияти институтлари ва оммавий ахборот воситалари ролини ошириш, қонун устуворлиги ва суд ҳокимиятининг ҳақиқий мустақиллиги ва фуқаролар ҳуқуқларининг ишончли тарзда ҳимояланишининг кафолатланишини таъминлаш борасидаги ишларни янада жадаллаштириш, маъмурий, жиноий, фуқаролик ва хўжалик қонунчилигини такомиллаштириш, жиноятчиликка қарши кураш ва ҳуқуқбузарлик профилактикаси тизимининг самарадорлигини ошириш, суд жараёнида тортишув тамойилини тўлиқ амалга ошириш, юридик ёрдам кўрсатиш ва юридик хизматлар тизимини такомиллаштиришни олиб чиқишни назарда тутувчи жиҳатларга алоҳида эътибор қаратилди.
Жумладан, қарорлар қабул қилишда судлар мустақиллигини таъминлаши керак бўлган Олий суд кенгашини тузиш, профессионал судьялар корпусини шакллантириш, судьяларнинг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилишга доир чора-тадбирларни амалга ошириш, ушбу йўналиш 2018-2021 йилларда жиноят ва
жиноят-процессуал қонун ҳужжатларини янада такомиллаштириш концепциясини ишлаб чиқишни, суд, ҳуқуқни муҳофаза қилиш ва назорат органлари ходимларини ўқитиш, танлаш ва жой-жойига қўйиш тизимини такомиллаштиришни, мурожаатларни мунтазам таҳлил қилишни ҳамда вақти-вақти билан унинг натижаларини эълон қилиб боришни, адвокатурани ривожлантиришни, нотариат тизимини ва ФҲДЁ органларини ислоҳ қилишни ҳам ўз ичига олганлиги ва бу вазифалар босқичма-босқич амалга оширилаётганлиги барчамизга аён.
Сўнгги йилларда Ўзбекистонда суд ҳокимиятини мустаҳкамлаш, суд мустақиллигини таъминлаш, уни жазолаш аппаратидан давлатнинг ҳақиқий мустақил, инсон ҳуқуқ ва эркинликларини ишончли ҳимоялаш ҳамда муҳофаза қилиш институтига айлантиришга қаратилган ташкилий-ҳуқуқий чоралар комплекси амалга оширилди.
Бироқ айни пайтда, жамиятимиз мавжуд янгиликлардан етарли даражада хабардор эмас ва оммавий ахборот воситалари фуқаролар ҳуқуқий саводхонлигининг шаклланиши, ошиши масалаларида асосий ролни эгаллаши керак. Айнан шу сабабдан журналистлар “ҳуқуқий журналистика” бўйича ўз билим ва кўникмаларини оширишлари, давлат томонидан фуқаролар ҳимоясининг таъминланиши борасида малакали ахборот тарқата олишлари, шунингдек, адолатли мустақил суд жараёнлари мазмун-моҳиятини чуқур англашлари зарур. Суд ишлари бўйича ҳуқуқий масалаларнинг ОАВда ёритилишининг ўзига хослиги, ахборот олишнинг ахлоқи қоидалари, ҳамкорликда журналистик суриштирувни ўтказиш каби жиҳатларга ҳам алоҳида эътибор қаратилди.
Вилоятда фаолият кўрсатаётган оммавий ахборот воситалари ходимлари, вилоят матбуот ва ахборот бошқармаси масъуллари, фуқаролик ишлари бўйича суд идоралари вакиллари, нодавлат нотижорат ташкилотлари ходимлари иштирок этган семинар –тренингда айнан ана шу долзарб масалалар муҳокама қилинди ва “Таҳририятга фуқаро мурожаат қилди” рукни остида вазият тақозоси ҳозиржавоб ўйинлари ўртага ташланиб, кичик гуруҳлар тақдимоти тингланди.
Семинар-тренингда тренерлар Ўзбекистон давлат Жаҳон тиллари университети халқаро журналистика факультети доценти, филология фанлари номзоди Наргис Қосимова ҳамда “Нуроний” газетанинг бош муҳаррири, юридик фанлари номзоди Олимжон Ўсаровлар иштирокчиларнинг мавзуга оид барча саволларига батафсил жавоб бердилар.
Тадбир қизғин баҳс-мунозараларга бой тарзда ўтди.
Маруса ҲОСИЛОВА