ҚИЗИЛҚУМНИНГ ЯНА БИР МЎЪЖИЗАСИ
СИЗ «ЖАЙРОН»НИ БИЛАСИЗМИ?ҚИЗИЛҚУМНИНГ  ЯНА БИР МЎЪЖИЗАСИ 		СИЗ «ЖАЙРОН»НИ БИЛАСИЗМИ?

Табиатнинг мўъжизалари, тилсимлари жуда кўп. Юртимизда ҳам ҳайратимиз ва ҳавасимизга лойиқ бетакрор жойларнинг сон-саноғи йўқ. Бухородаги “Жайрон” қўриқхонаси ҳам ана шундай масканларнинг бири, дейиш мумкин. У дунёдаги такрори йўқ, Марказий Осиёда ягона қўриқхоналардан бири, аммо нимагадир дунёнинг кўп жойларида, ундан бехабар, аниқроғи, деярли у ҳақда ҳеч қаерда, ҳеч ким, етарлича ҳеч нарса билмайди. Шундай ахборот асрида-я, дейишингиз табиий.
Аслида “Жайрон”даги ноёб ҳайвонлар, бепоён саҳро кенгликларининг эрка мавжудотлари. Гарчи улар тутқунликда парвариш қилинаётган бўлса ҳам, жажжи оҳуларнинг атрофи ўралган оддийгина, эски ва жуда кўримсиз шу кичик вольерларда рақсга тушиши, эркаланиб пиширилган сигир сутини махсус идишдан ичиши, бир-бирлари билан қувлашмачоқ ўйнаши асло «сайёд»нинг қўлида тутқунликда эмасдек...ҚИЗИЛҚУМНИНГ  ЯНА БИР МЎЪЖИЗАСИ 		СИЗ «ЖАЙРОН»НИ БИЛАСИЗМИ?
Бугунги иқлим шароити ўзгараётган айни мураккаб табиат инжиқликларидан наинки табиат, балки ноёб ҳайвонот олами ҳам азият чекмоқда, баъзи турлар йўқ бўлиб кетмоқда. Масалан, қўриқхонадаги бир вақтлар мавжуд бўлган гепардларнинг бугунги кунда йўқ бўлиб кетганлигини афсус билан тилга олиш мумкин.
Рекламанинг йўқлиги қўриқхонанинг ўз қобиғига ўралиб қолишига, чет эллик эмас, ҳатто ўзимизнинг сайёҳларни ҳам жалб қилишга эътиборсизлик оқибатида жуда кўп иқтисодий қийинчиликларга ҳам дуч келишга сабаб бўлаётганлиги кундек равшан.
Рекламага эътибор зарурлигини оддий мисолда ҳам кўриш мумкин. Масалан, яқинда Озарбайжонга саёҳат қилмоқчи бўлиб, интернетга мурожаат қилсак, Боку шаҳрининг қалби, фахрли рамзи ҳисобланган тарихий жойларнинг биринчи рўйхатида “Қиз қалъаси” мажмуасига кўзимиз тушди. Машҳур “Қиз қалъаси”га бордик. Бир қарашда саккиз қаватдан иборат тош зинали оддий минора дейсиз. 12- асрда бунёд этилган мазкур мажмуада бугун йигирма биринчи аср инновациясини кўриб ҳайратланасиз. Ойна остидаги қўл ҳаракати билан варақланадиган китоб, қалъанинг электрон макети, ўн асрдан буён эъзозланаётган ва кўз қорачиғидек асралаётган миллат тарихи. Бу ерга бир кунда 500 дан ортиқ сайёҳ кириб чиқади. Улар орасида дунёнинг турли мамлакатларидан ташриф буюрган сайёҳлар билан бир қаторда озарбайжонлик сайёҳлар ҳам оз эмас. Бизнинг “Жайрон”га эса бир йилда бор- йўғи 2 мингга яқин сайёҳ ташриф буюришини назарда тутадиган бўлсак, аҳвол қанчалик эътибор талаб эканлигини тушуниш қийин эмас. Ҳисоблаб кўринг, агар ҳар куни марказга юзлаб сайёҳлар ташриф буюрса, директорнинг “Бу ерда катта ишларни амалга оширишга маблағимиз йўқ” дейишига ҳожат қоладими?ҚИЗИЛҚУМНИНГ  ЯНА БИР МЎЪЖИЗАСИ 		СИЗ «ЖАЙРОН»НИ БИЛАСИЗМИ?
ҚЎРИҚХОНА ТАРИХИ
ХХ асрнинг 60- йилларида ҳайвонот оламининг катта қисми йўқолиб кетиш хавфи остида қолгач, бунинг олдини олиш учун табиат ва табиий ресурсларни муҳофаза қилиш Халқаро иттифоқи тузилди. Бу ташкилот томонидан табиатни муҳофаза қилиш бўйича Бутунжаҳон стратегияси ишлаб чиқилди.
Собиқ Иттифоқда етмишинчи йилларда чўл оҳуси- жайрон популяциясини асраб қолиш мақсадида 13 та питомник ташкил этиш тўғрисида қарор қабул қилинган эди. Ва бу қўриқхоналар Туркманистон, Озарбайжон, Тожикистон, Грузия, Ўзбекистонда ташкил этилиши кўзда тутилган эди. Ўша йилларда жайронларни кўпайтирадиган 7 та қўриқхона ташкил этилган. Афсуски, бугунги кунда улардан бор-йўғи биттаси- Бухоро вилоятидаги “Жайрон” қўриқхонаси яшаб қолган холос.
Бухоро ихтисослаштирилган “Жайрон” қўриқхонаси 1977 йилнинг май ойида ноёб ҳайвонлар турини кўпайтириш мақсадида ташкил этилган давлат илмий-ишлаб чиқариш ташкилотидир. Мазкур питомник Ўзбекистон Республикаси Экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси тасарруфида. Питомник биологик хилма-хилликни сақлаб қолиш, ноёб ва йўқолиб бораётган ҳайвон турларини кўпайтириш, шунингдек, Жанубий – Ғарбий Қизилқум ҳудудини сақлаб қолиш ва маҳаллий аҳолини экологик маърифат билан таъминлашни кўзда тутади. Асосий вазифалар қаторига ноёб ва йўқолиб бораётган ҳайвон турларини кўпайтириш ва уларнинг биологиясини кейинчалик уларни ёввойи табиатда қайта тиклаш учун ўрганиш, Жанубий- Ғарбий чўл биоценозларнинг тузилишини сақлаб қолиш, экологик таълим, экологик туризмни ривожлантиришни ҳам киритиш мумкин.
“Жайрон” қўриқхонаси ноёб ҳайвонларни кўпайтириш бўйича халқаро эътироф этилган марказ ҳисобланади. Айни пайтда питомник Ўзбекистон қизил китобига киритилган турларни ва табиатни муҳофаза қилиш халқаро Иттифоқининг қизил рўйхатини ишлаб чиқиш билан ҳам шуғулланади.
Дарвоқе, яна бир гап. Агар грант лойиҳаси бўлмаганида, балки биз ҳам “Жайрон”га яқин қўшни бўлишимизга қарамасдан, яна қирқ йил бехабарлигимизча қолаверармидик. Яхшиямки, Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси ҳузуридаги ННТ ва фуқаролик жамиятининг бошқа институтларини қўллаб-қувватлаш Жамоат фонди бор экан.
ЭКОЛОГИК ТАРБИЯГА ИННОВАЦИОН ЁНДАШУВ

Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси ҳузуридаги ННТ ва фуқаролик жамиятининг бошқа институтларини қўллаб-қувватлаш Жамоат фонди томонидан эълон қилинган « ННТ ва фуқаролик жамиятининг бошқа институтлари ўртасида муҳим ижтимоий аҳамиятга молик лойиҳаларни амалга оширишга давлат ижтимоий буюртмаларини тақдим этиш» мавзусидаги давлат ижтимоий буюртмаси танловининг “Табиат тўғрисидаги билимларни тарғиб қилишни ва оммалаштиришни ташкил этиш, экологик таълим савиясини оширишга кўмаклашиш” йўналиши бўйича “Бухоро вилояти махсус “Жайрон” питомнигида экологик тарбия ва унинг фаолиятини тарғибот ҳамда ташвиқот қилишга янгича инновацион усулларда ёндашиш тизимини шакллантириш” мавзусидаги лойиҳаси учун Навоий шаҳрида фаолият юритаётган “Жонли табиат” жамоат бирлашмаси 140 миллион сўмга эга бўлди.
Ўзбекистон Республикаси Экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси давлат буюртмачиси бўлган мазкур лойиҳа аҳолининг экологик билимларини ошириш, ёшларни табиатни севишга, ҳайвонот ва наботот оламини асрашга ўргатиши билан бир қаторда юртимизга маҳаллий ва чет эллик сайёҳлар оқимининг кўпайишига ёрдам бериши билан аҳамиятлидир.ҚИЗИЛҚУМНИНГ  ЯНА БИР МЎЪЖИЗАСИ 		СИЗ «ЖАЙРОН»НИ БИЛАСИЗМИ?
- Дастлаб “Жайрон” экомаркази деб аталган махсус “Жайрон” питомниги Қизилқум чўлининг жанубий- ғарбида, Бухоро вилояти (Бухоро шаҳридан 42 км. узоқлиқда) Когон тумани ҳудудида жойлашган.- дейди лойиҳа раҳбари, “Жонли табиат” жамоат бирлашмаси директори, биология фанлари номзоди Эшмамат Тоғаев.
-Ҳозирда питомникнинг асосий фаолияти: ноёб ва йўқолиб бораётган ҳайвонларни кўпайтириш, уларнинг биологиясини ўрганиш, генетик маълумотлар банкини ташкил этиш ва кўпайтирилган ҳайвонларнинг меъёрдан ортганларини миллий ва дунё зоопаркларига ҳамда ҳусусий коллекцияларга сотишга йўналтирилган.
Ўзбекистон Республикаси Экология ва атроф – муҳитни муҳофаза қилиш давлат қўмитасига ҳисобдор бўлган питомник экологик йўналишдаги илмий ва ишлаб чиқариш ташкилот мақомига эга бўлиб, унда асосан илмий ходимлар фаолият юритади.
Нафақат Марказий Осиёда, балки жаҳонда ҳалқаро аҳамиятга эга бўлган илмий амалий марказлардан бирига айланган питомник ишчи ва ходимлари, айни пайтда, табиий шароитда кам қолган ноёб ҳайвонлар: жайрон, қулон, Прежевал оти, Бухоро тоғ қўйи, морхўр, Бухоро хонгулини ярим тутқинлик шароитида сақлаб қолиш ва кўпайтириш ишлари билан шуғулланади.
Бундан ташқари, бу ерда йўқолиш хавфи арафасида бўлган айрим тур ҳайвонлар бўйича нуфузли халқаро илмий ташкилотлар билан ҳамкорликда лойиҳалар ҳам амалга оширилмоқда.
Ҳозирда питомник ҳудудида 997 бош жайрон, 138 бош қулон, 24 бош Прежевал оти, 3 бош Бухоро буғуси (хонгул), 1 бош бурамашохли тоғ эчкиси (морхур), 67 бош Бухоро қўйи ва бошқа кўплаб ноёб ҳайвонлар бор.
Питомник ходимлари томонидан ўтган 40 йилдан ортиқ вақт давомида ижобий ишлар амалга оширилишига қарамасдан, корхона фаолияти тарғиботи, юқорида таъкидлаганимиздек, унинг ички ва ташқи рекламаси масалалари замонавий талабларни тақозо этаётганлиги “Жонли табиат” маркази масъуллари эътиборидан четда қолмади.
Ҳақиқатан ҳам шундай катта имконият ва салоҳиятга эга бўлган бу масканда ҳозирда жуда долзарб бўлган экотуризм тизими самарали йўлга қўйилмаганлиги, бу йўналиш бўйича марказда инфратизим қулайликлари йўқлиги яққол кўриниб турибди. Маҳаллий ва чет эллик сайёҳларни олиб келган автоуловларнинг турар жойлари, биотуалетлар ҳақида гапирмаса ҳам бўлади.
Тўғри, қўриқхона маъмуриятининг режаларига кўра, туристларнинг питомникда кўпайтирилаётган ҳайвонларни кузатиш, ҳудудни ва фауна оламини суратга олиш учун қулайлик яратиш мақсадида махсус кузатув майдонини реконструкция қилиш кўзда тутилган. Лойиҳа доирасида ушбу муаммо ечимига реал ёндашилди ва қўриқхонага четдан кирувчиларни инобатга олиб, питомникдаги ҳайвонларнинг яшаш тарзига халақит бермаслик мақсадида режадаги кузатув майдонини 3 бараварга қисқартириб, кўпайтирилаётган 8 тур сут эмизувчи ҳайвонлар учун алоҳида-алоҳида, ҳар бир объектнинг биологияси эътиборга олинган холда волъерлар қурилди.
Умуман олганда, питомник ҳудудини мониторинг қилиш, ўзаро суҳбатлар ва ўрганиш ҳамда таҳлил натижалари шуни кўрсатдики, питомникнинг фаолияти тарғиботи босма ва IT майдонларда талаб да-ражасида ёритилмаган ва экологик тарбия бўйича дастурлар мавжуд эмаслиги аён бўлди ҳамда экологик туризмни самарали ташкил этиш учун имкониятлар жуда ҳам чегараланган.
“Жонли табиат” маркази томонидан мазкур лойиҳа доирасида катта ҳажмдаги ишлар амалга оширилди. Биринчидан, “Жайрон” питомниги тўғрисида чоп этилган босма ва IT маълумотлар базаси тўлиқ ўрганилиб, корхона учун хос интерактив экобилим дастурлари (3 турда) ишлаб чиқилди, иккинчидан, питомникда экологик таълим самарасини ошириш бўйича амалий ишлар қилинди, IT базаси сифати оширилди, электрон майдонда фаол бўлиш тизими яратилди, унинг ташқи ва ички рекламаси йўлга қўйилди. Учинчидан, питомникдаги ноёб ҳайвонларни сақлаш учун ўралган, таьмирга муҳтож, майдон лойиҳа маблағлари, ҳамкор ташкилотлар ҳамда питомникнинг моддий материаллари ҳисобидан волъерлар мажмуасига айлантирилди. Тўртинчидан, питомник офисида махсус кутубхона ташкил этилиб, у ҳуқуқий ва махсус адабиётлар билан тўлдирилди. Бешинчидан, Марказий Осиёда ягона бўлган қўриқхона ҳақида ўзбек, рус ва инглиз тилларида электрон материаллар тайёрланиб, Республикамизга ташриф буюраётган хорижлик ва маҳаллий туристлар, мактаб ўқувчилари учун мўлжалланган тарқатма материаллар чоп этилди.
Хуллас, “Жонли табиат”нинг жонли ҳаракати билан “Жайрон” питомниги фаолияти анча жонланди. Эслатиб ўтамиз, мазкур нодавлат ташкилоти нафақат Навоий вилоятида, балки Республикамизда ҳам ўз ўрнига эга бўлган ташкилотлардан бири. Буни марказ томонидан 2018 йилгача Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси ҳузуридаги нодавлат-нотижорат ташкилотлар ва фуқаролик жамиятининг бошқа интитутларини қўллаб-қувватлаш Жамоат фонди грантлари доирасида 3 та грант ва 1 та давлат ижтимоий буюртма лойиҳаларини амалга оширилганлиги ҳам исботлаб турибди.
Жумладан, Жамоат фондининг 2011 йилдаги гранти асосида марказнинг “Навоий шаҳар «Хончарбоғ» маҳалласи қошида экологик таълим-тарбия алифбо мактаби ташкил этиш” мавзусидаги лойиҳаси доирасида атроф-муҳит муҳофазаси масаласида оила, мактаб ва маҳалла ҳамкорлиги муҳим учлик эканлиги ғояси илгари сурилди.
2012 йилда, бирлашманинг “Навоий вилоятининг деградацияга учраган тоғ олди ерларида экспериментал хандон писта плантациясини ташкил этиш” мавзусидаги лойиҳаси пистанинг энг шимолий ареалларидан бўлган Навоий вилояти ҳудудида ҳам ўса олишини исботлади.
2014 йилда бирлашма томонидан бажарилган “Учқудуқ тумани, Жарақудуқ ҳудудидаги ноёб “Тошўрмон”га муҳофаза этиладиган табиий-тарихий ҳудуд мақомини бериш ва унинг тарғиботига маҳаллий ёшларни жалб қилиш” мавзусидаги ижтимоий буюртма лойиҳаси бу табиий объектни ноёб экотуризм маскани сифатида ташкил этиш учун тегишли бўлган хуж-жатларни тайёрлаб берди.
ОДДИЙ ҚЎРИҚХОНА ЭМАС, ИЛМИЙ МАСЛАҲАТХОНА ҲАМ
Қўриқхонага асос солинган кунданоқ бу ерда илмий –текшириш фаолияти ҳам амалга оширилмоқда. Марказда Ўзбекистондаги йирик Фанлар академияси, Ветеринария институти, Россиядаги қатор илмий –текшириш институтлари, Франция Фанлар Академияси, АҚШ даги Калифорния институти, Германиянинг Зоология институти билан ҳамкорлик ўрнатилган. Халқаро ҳамкорлик натижалари ёмон эмас. Жайронларни вольер усулида парвариш қилиш самара бермоқда. Гарчи бу инсоннинг жонли табиатга бешафқатлиги ҳисоблансада, бу усул жайронларни кўпайтиришга ёрдам бермоқда. Масалан, жайрон болалари туғилган кунданоқ, она сути билан эмас, қўлдан сут бериш билан парвариш қилинади. Бугунги кунда Тожикистон Республикаси 30 та жайрон сотиб олиб, ўзларида кўпайтиришга киришди. Бирлашган Араб Амирликлари, Қозоғистон Республикаси ҳам жайронларни олиб кўпайтириш ҳаракатида.
-Таъкидлаш лозимки, питомникнинг муҳофаза режими билан бир- биридан кескин фарқ қилувчи 2 та ҳудудга бўлинади,-дейди питомникнинг илмий ходими Дилшод Турсунов.-Биринчиси – майдони 5145 гектар бўлиб, бу ҳудуд 2 метрлик симтўр билан ўралган, бу ерда асосий илмий ва амалий ишлар бажарилади; иккинчиси – майдони 11500 гектар бўлиб у ўралмаган ва питомник учун буфер ҳудуд вазифасини ўтайди. -Ноёб жониворлар ҳар йили кузда саноқдан ўтказилади. Уларнинг сони йилдан-йилга кўпаяётганлигини кузатиш мумкин. Бухоро тоғ қўйи сони 2016 йилда 4 тагина эди. Ҳозирда улар сони 67 тага етди.
Ҳукумат қарори билан 2019-2028 йиллар даврида Ўзбекистон Республикасида биологик хилма-хилликни сақлаш стратегияси тасдиқланди. Стратегия доирасида Бухоро ихтисослаштирилган “Жайрон” питомнигида жайронлар сони 1000 га етказилиши мажбурияти юкланган. Бу рақамга шу йилнинг ўзидаёқ эришиш мумкинлиги кўриниб турибди.
Саратоннинг иссиқ кунлари, қишнинг қаҳратонларида қўриқхонанинг катта ҳудудини кезиб, ноёб жониворларнинг ҳаётини асраётган 32 нафар питомник ходимлари бу гўзал мавжудотларнинг деярли барчасини танийди. Чунки уларнинг кўпчилиги ишчиларнинг қўлида катта бўлган. Дарахтга айланган саксовулзорлар, адоғи кўринмайдиган юлғунзорлар орасида табиатнинг ноёб мўъжизалари ҳаёт кечираётгани, миллий бойликларимиз қаторида бойлик эканлиги бизни қувонтирди. Кўзлари тиниқ, эрка оҳуларни чет эллик сайёҳлар кўриб, ҳавас қилса, ўз юртдошларимиз, ёшларимиз уларни кўриб завқланса, табиатни севишни, асрашни ўрганса қандай яхши.
Маруса ҲОСИЛОВА,
журналист
ИСЛОМДА ТАБИАТГА МУНОСАБАТИСЛОМДА ТАБИАТГА МУНОСАБАТ
ТОЖИДДИНОВ Абдуссомад Абулбосит ўғли

Барчага маълумки, Аллоҳ таоло оламни ажойиб аниқлик ила, ўзаро боғлиқ ҳолда ҳамда ундаги махлуқотларнинг хусусиятлари, сифатлари, таркиблари, ададларини ниҳоятда гўзал ва ҳикматли қилиб яратган. Ҳар бир яратилган нарса ўзининг бетакрор тартибига эга. Ҳар битта нарсанинг Аллоҳ таоло тарафидан ўзига хос замон ва маконда яратилиши белгилаб қўйилган.
Бу ҳақда Қуръони каримда жуда кўп оятлар нозил этилган бўлиб, жумладан, Аллоҳ тао¬ло шундай марҳамат қилади:
«Албатта, Биз ҳар бир нарсани ўлчов би¬лан яратдик» (Қамар сураси, 49-оят);
«...ҳар бир нарсани ўлчов ила ўлчаб яратган Зотдир» (Фурқон сураси, 2-оят).
Бошқача айтганда, дунёдаги ҳар бир нарса: сув ҳам, ер ҳам, ҳаво ҳам, тоғ ҳам, ҳайвонот ҳам, наботот ҳам Аллоҳ таоло томонидан ўлчов би¬лан ва бир-бирига боғлиқ қилиб яратилган.
Яна шу нарса ҳам маълумки, Аллоҳ таоло яратган бу олам инсонга бўйсунадиган қилиб қўйилгандир.
Аллоҳ таоло инсонни дунёни асрашга, У Зотнинг неъматларидан манфаат олишга, уларни ҳалок этмасликка, яхшилик йўлида фойдаланиш ва ёмонликка ишлатмасликка буюрган:
«Ва ислоҳ қилингандан кейин ер юзида фасод қилманг...» (Аъроф сураси, 56-оят).
Бу ояти каримадан маълум бўладики, Аллоҳ таоло ер юзини яратиб, уни инсон учун яхши ҳаёт ўтказишга барча шароитлар бор ҳолатга келтирган. Банда эса мазкур неъматларни қадрлаб, асраб-авайлаб, уларга зарар етказмасдан, Аллоҳ таоло яратган табиатдаги мувозанатни ва жипсликни бузмасдан улардан фойдаланмоғи лозим.
Қуръони карим ер юзида фасод келиб чиқишининг асосий сабаби одамларнинг касби эканини қуйидагича баён этади:
«Қилган амалларининг баъзисини тоттириш учун, одамлар қўллари касб қилган нарсалар туфайли қуруқликдаю денгизда фасод зоҳир бўлди. Шоядки, улар қайтсалар» (Рум сураси, 41-оят).
Бу оятда Аллоҳ таоло ер юзидаги бахтсизлик ва нохушликлар одамларнинг фаолиятлари билан боғлиқ равишда зоҳир бўлишини баён қилмоқда. Уларнинг қалб ва фикрлари нопок бўлса, қилган ишларининг оқибати ҳалокатли бўлажак. Лекин бу фасоднинг ёмон натижалари инсоннинг ўзига етади. Шунинг учун ҳам Аллоҳ таоло мазкур оятда:
«Қилган амалларининг баъзисини тоттириш учун…» деяпти.
Шу билан бирга Аллоҳнинг раҳмати буюк. У Зот Ўз бандаларига меҳрибон бўлганидан уларга ўз вақтида тавба қилиш ва тўғри йўлга тушиб олишга имкон бериб, оятнинг сўнггида:
«Шоядки, улар қайтсалар», демоқда.
Инсоннинг бу дунёдаги масъулияти ҳақида кўпгина ҳадиси шарифлар ҳам ворид бўлган, улардан бирида Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Бас, ҳаммангиз масъулдирсиз ва барчангиз ўз масъулиятингиздан сўралурсиз», дейдилар.
Бу қисқа сўзларда олам-олам маъно бор бўлиб, улар инсонларнинг юқорида зикр қилинган вазифасини ҳамда ер юзида тинчлик ва омонлик бўлиши учун Аллоҳнинг олдидаги масъулиятини ўзида мужассамлаштирган.
Аллоҳ яратган нарсаларни ҳалок этиб, йўқ қилаётганларни эса Ислом «фасодчилар» деб атайди. Бу ҳақда:
«Ва бурилиб кетганда ер юзида фасод учун ва экин ва наслни ҳалок қилиш учун ҳаракат этадир. Ва ҳолбуки, Аллоҳ фасодни хуш кўрмас», дейилган (Бақара сураси, 205-оят).
Бу икки олам – ўсимликлар олами ва ҳайвонотлар олами Исломда инсон учун энг зарур бўлган нарсалар ҳисобланади. Кимки буларга зарар етказса, инсониятга зиён етказган бўлади.
Аллоҳ таоло Қуръони каримда ер юзидаги бар¬ча нарсаларга, жумладан, ҳайвонот дунёсига қандай муносабатда бўлиш лозимлигини муфассал баён қилиб берган. Кўпгина оятлар мусулмонларга Аллоҳ таолонинг ҳайвонот оламини яратиш мақсадини тушунтириб беради. Уларни ҳай¬вонот дунёсини муҳофаза қилишга ва ўрганишга даъват қилади. Қуръони карим ҳайвонот дунёсидан инсон қандай фойда олиши мумкинлигини, жонзотларни қай тарзда тарбия қилиш кераклигини уқтиради; арзимас туюлган, оддий жониворларда учрайдиган илоҳий қудратни кўриш ва ундан ибрат олишга чақиради.
Қуръони каримнинг Бақара, Анъом, Фил, Намл, Нахл каби бир неча суралари ҳайвонлар номи билан аталади. Ушбу суралар номларини ўз тилимизга таржима қиладиган бўлсак, «сигир», «чорва ҳайвонлари», «фил», «чумоли», «асалари» деган маънолар келиб чиқади.
Аллоҳ Китобида барча жонзотлар инсонлар каби «уммат» эканлиги таъкидланади. Айнан шу таъкид инсонни ўзи каби уммат бўлган барча жонлиларга нисбатан меҳрибон бўлишга ундайди. Бу хусусда Аллоҳ таоло шундай марҳамат қилади:
«Ер юзидаги ҳар бир юрувчи жонзот ва икки қаноти ила учувчи қуш борки, ҳаммаси сиз каби умматлардир» (Анъом сураси, 38-оят).
Агар ҳайвонларнинг ҳар бир тури ёки оилалари алоҳида уммат ҳисобланса, айнан шу ҳукм билан улар бошқа умматлар орасида яшаш ҳаққига эга бўладилар.
Имом Абу Довуд ва Имом Термизийлар Абдуллоҳ розияллоҳу анҳудан ривоят қилган ҳадисда Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Агар итлар умматлардан бир уммат бўлмаганида, албатта, уларнинг ҳаммасини ўлдиришга амр қилар эдим», деганлар.
Шунингдек, Имом Бухорий ва Имом Муслим Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан ривоят қилган ҳадисларида Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Бир чумоли набийлардан бирини чақиб олди. Бас, у чумолилар қишлоғи ҳақида амр қилди. У куйдириб юборилди. Шунда Аллоҳ у (набий)га ваҳий қилиб: «Сени бир чумо¬ли чаққани учун тасбеҳ айтиб турган умматлардан бир умматни ҳалок қилдингми?!» деди», дедилар.
Қуръони каримнинг кўпгина оятларида «Ҳайвонлар нега яратилди?» деган саволга жавоб бор. Масалан:
«Албатта, сиз учун чорва ҳайвонларида ибрат бордир. Сизни уларнинг қоринларидаги нарса ила суғорурмиз ва сиз учун уларда кўпгина манфаатлар бор ва улардан ерсизлар. Ва уларга ва кемаларга юкланурсиз» (Мўминун сураси, 21–22-оятлар).
Келтирилган оятларда «ейиш-ичиш», «исиниш», «юкларни ташиш» каби ҳайвонлардан олинадиган фойдалар ва кишиларнинг жониворлар чиройидан роҳатланиши ҳақида сўз кетади. Дарҳақиқат, Аллоҳ таоло ҳайвонларни инсонларга фойда келтирадиган неъматлар қилиб яратди. Шу боисдан бандалар бу неъматлар учун Парвардигорларига шукр қилиб, ўзларига зарур бўлган ҳайвонот дунёсига эҳтиёткорона ёндашишлари, уларни қўриқлашлари ва сақлашлари лозим.
Шукр қилиш эса икки йўл билан бўлади. Биринчиси – бундай неъматларни ато этган Аллоҳ таолога ҳамду сано айтиш бўлса, иккинчиси – У Зот берган неъматлардан фойдаланишда Унинг кўрсатмалари бўйича иш юритишдир.
Исломда ҳайвонот оламига ҳеч қандай зарар етказиш мумкин эмаслиги қаттиқ таъкидланади. Имом Мус¬лим Ибн Аббос розияллоҳу анҳудан ривоят қилган ҳадисда айтилишича, Набий алайҳиссалом олдиларидан юзига там¬ға босилган эшак олиб ўтилди. Шунда у зот: «Менинг ҳайвонлар юзига тамға босган ва уларнинг юзига урганларни лаънатлаганим сизларга етмаган эдими?!» дедилар.
Бошқа бир ҳадисда унинг ровийси Абдуллоҳ розияллоҳу анҳу шундай дейдилар: «Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам билан бирга сафарда эдик. Мен ўз ҳожатимга бориб, бир чумчуқни икки боласи билан кўрдим ва унинг болаларини олдим. Шунда чумчуқ келиб, гирдикапалак бўлиб уча бошлади. Расулуллоҳ сол¬лаллоҳу алайҳи васаллам етиб келдилар-да: «Буни ким боласи туфайли фожеага учратди? Унга боласини қайтариб беринглар», дедилар».
Кўриниб турибдики, Ислом ҳайвонларнинг барчасига алоҳида меҳрибонлик билан ёндашади. Динимиз жонзотларни мақсадсиз ўлдиришликни катта гуноҳ ҳисоблаб, қатъиян ман қилади. Чунки Аллоҳ ҳайвонларни инсонлар фойдаси учун яратган. Парвардигоримиз яратган жониворларни беҳуда ўлдириш гуноҳдир. Унинг неъматларига нисбатан нонкўрликдир.
Имом Насаий Аш-Шурайда розияллоҳу анҳудан қилган ривоятда: «Мен Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламнинг «Кимки чумчуқни сабабсиз ўлдирса, қиёмат куни Аллоҳга «Эй Роббим, фалончи мени манфаат учун эмас, ўйнаб ўлдирди», деб шикоят қилади», деганларини эшитдим», дейилган.
Исломдаги ҳайвонларга меҳрибонлик ва яхши муносабат фақат улардан инсонларга етадиган манфаат билан боғлиқ эмас, балки мусулмонлар барча ҳайвонот оламига, ҳатто инсон улардан бу дунёда ҳеч қандай манфаат кутмаса ҳам, яхши муносабатда бўлишга буюрилган.
Аллоҳ таоло бизларни инсонлар учун яратган махлуқотларига гўзал одоб-ахлоқ ила муомала қилишга муяссар этсин. Зеро, У Зот ҳар бир нарсага қодирдир.

ekolog.uz сайтидан олинди.
Тресс турПресс тур       22 май –Халқаро биологик хилма-хиллик куни	    ҚУШ  “ТИЛИ”НИ  ТОПГАНЛАР
Пресс тур       22 май –Халқаро биологик хилма-хиллик куни	    ҚУШ  “ТИЛИ”НИ  ТОПГАНЛАР
Пресс тур       22 май –Халқаро биологик хилма-хиллик куни	    ҚУШ  “ТИЛИ”НИ  ТОПГАНЛАР
Пресс тур       22 май –Халқаро биологик хилма-хиллик куни	    ҚУШ  “ТИЛИ”НИ  ТОПГАНЛАР
22 май –Халқаро биологик хилма-хиллик куни
ҚУШ “ТИЛИ”НИ ТОПГАНЛАР
Ёки қушларнинг никоҳ рақсини кўрганмисиз?
Болалигимиздан ота-боболаримиз “Қушлар бизнинг дўстимиз” дея уқтиришган. Бу сўзлар юрагимизга муҳрланиб қолган. Биз ҳам болаларимизга, набираларимизга бу меҳр қўшилган сўзларни такрорлашдан чарчамаймиз. Шу боисдан ҳам инсон боласи қушларга дўст бўлиб вояга етади. Уларга озор беришни гуноҳ деб ҳисоблайди. Яхшиликни қушлар ҳам ҳис қилади. Яхши-ёмон ниятимизни ҳам жониворлар кўзимиздан билади. Меҳримизни эса потирлаб турган жажжи юраклари билан сезишлари ҳам уларнинг кўнглимизга яқинлиги белгиси.
Қушлар... Уларнинг тури, зоти, номи, кўриниши, сайраши, патлари минг хил. Ер юзида қушлар беҳисоб. Биргина Ўзбекистонимизда 400 дан зиёд қуш турлари мавжуд. Энг гўзал, энг сайроқи қушларнинг Ватани- ЎЗБЕКИСТОН! Бу жаннатмонанд юртда дунёнинг энг чекка пучмоқларидан сон-саноқсиз қушлар учиб келиб яшашини жуда яхши биламиз. Улар нафақат ўлкамизнинг иссиқлиги учун, балки тинчлигимиз, осойишталигимиз учун айвонларимиз тўридан ин қуриб, полапонларини бемалол бизга ишониб яшайди. Шунинг учун ҳам қушларнинг тинч юртда қўним топишида улуғ ҳикмат бор.
Ана шундай қушлардан бири Йўрға тувалоқ. Вилоятимизда ана шу ноёб қушларни кўпайтириб, ёввойи табиат қўйнига учириш билан шуғулланадиган марказ фаолият кўрсатади. Юртимизнинг бетакрор табиати, иссиқлиги, ўзига хос кенгликлари бу қушнинг кўпайиши учун жуда мос иқлим ҳисобланади. Бу марказ Амирликларнинг Йўрға тувалоқни асраш маркази (АЙТАМ) деб номланади ва у Бирлашган Араб Амирлиги Вице-Президенти, Бош вазири, Дубай амирлигининг ҳокими Шайх Муҳаммад Бин Рошид Ол Мактум Жаноби олийлари ташаббуси билан 2008 йилнинг апрелида ташкил этилган.
Мазкур марказ фаолияти билан яқиндан танишиш мақсадида вилоят Экология ва атроф муҳитни муҳофаза қилиш бошқармаси ва Амирликларнинг Йўрға тувалоқни асраш маркази ҳамкорлигида ташкил этилган медиатурда бўлдик. Республикадаги бир қатор оммавий ахборот воситалари вакиллари иштирок этган медиатур журналистларда жуда катта таассурот қолдирди.
Қуёшнинг айни тиғи тушадиган Самарқанд ва Бухоро оралиғида Кармана туманининг чўл ҳудудида жойлашган 300 гектар майдонни ташкил этган мазкур марказ дарвозасидан кираверишдаёқ бу ерда ноёб ва гўзал мавжудотлар парваришланаётганлигини ҳис этиш қийин эмас.
-Осиё йўрға тувалоғи йўқолиб кетиш хавфи остидаги қуш тури ҳисобланиб, Табиатни муҳофаза қилиш Халқаро иттифоқи томонидан “заиф” деб таърифланган,-дея изоҳ берди бизни марказда кутиб олган иш бошқарувчи Рустам Тўхтамуродов.- Бу қуш Марказий Осиёда кўпаядиган кўчиб яшайдиган қуш ҳисобланади. Бу ерда қушларни тутқунликда кўпайтиришнинг асоси- генетик хилма-хилликка эга бўлган қушларни ўзидан кўпайтиришга асосланган. –Генетик ва ишлаб чиқариш бошқарувини амалга ошириш учун Марказда йўрға тувалоқларни сунъий йўл билан кўпайтирилади. Қушларни сунъий кўпайтириш дастурига қўшимча қилиб, ёввойи популяцияни самарали мустаҳкамлашга эришиш мақсадида Марказ табиатдаги тувалоқларни экологик муҳитини кузатишни ҳам амалга оширади. Ушбу экологик ишлар бир неча йил аввал бошланган бўлиб, бу қушларнинг никоҳ рақси ва тухум қўйиш жойларини белгилаш, баҳор мавсумида тувалоқлар популяциясининг зичлигини аниқлаш, кўпайиш самарадорлигини кузатиш ва уларни озиқланиш жойларини баҳолаш билан бир қаторда генетик таҳлиллар учун биологик намуналар олишни ўз ичига олади.
Дарҳақиқат, марказдаги ишлар билан танишар эканмиз, бу йўрғаловчи қушларнинг шоҳона яшаётганлигига гувоҳ бўлдик. Чет элдан келтирилган кенг ва шинам қафаслар, худди замонавий клиникалардек тоза –озода инкубация хоналари ва асбоблари, ҳар бир қушга меҳрини бериб парвона бўлаётган қушбоқарлар, беминнат суви, дони, барча-барчаси уларнинг эркалик билан рақсларга тушишига, патларини ёйиб кўрган кишини ўзига мафтун этишига сабаб бўлаётганлигига гувоҳ бўлдик.
Қушларнинг яшаш жойи, қушчаларнинг инкубациядан чиқиши, озиқлантириш, уларни дастлабки парвариш қилиш жойлари, табиат қўйнига учишга тайёрланадиган жойларнинг алоҳида-алоҳида эканлиги жараённинг тизимли ташкил этилганлигини кўрсатиб турибди.
–Бу йил жуда баракали келди,-дейди марказ лаборанти Нилуфар Ҳусенова.- Ҳозирги мавсумда ҳар қачонгидан кўра кўп яъни 7816 дона тухум олинди. Бу ерда ўн йилдан буён ишлайман. Навоий тиббиёт коллежини тугатганман. Ёзнинг жазирама иссиқларидан қўрқмаймиз. Кимдир митти полапонларни парвариш қилишга, кимдир учишга тайёрланаётган қушларга, кимдир катта ота-она тувалоқларга парвона бўлишга одатланганмиз. Ишимиздан мамнунмиз. Ишга бориб-келишимиз, икки маҳал овқатимиз марказ ҳисобидан ташкиллаштирилган. Дам олиш хоналари мавжуд. Саломатлигимиз муҳофазаланган. Махсус иш кийимлари билан таъминланганмиз. -Бу ерда ишлаб нафақат қуш тилини ўрганиб олдик, балки инглиз тилини ҳам ўргандик. Ҳозир ҳаммамиз инглиз тилида худди ўз она тилимиздагидек бемалол гаплашамиз.
Дарҳақиқат, марказда узоқ йиллик ҳамкорлик лойиҳасига асосан масъул лавозимда ишлаётган франциялик Алла Deller хоним билан инглиз тилида сувдай шаррос гаплашаётган қушбоқар йигит-қизларга рости ҳавасимиз келди. Уларга махсус курсларда билим беришганмикин, дея юзландик. Нафақат, курслар балки, иш жараёнида француз хонимлар билан юзма-юз мулоқотда ўрганиб кетдик, дейишди улар баралла. Дастлабки кунларда таржимон орқали мулоқотга киришган, бугун эса чет эллик раҳбарлари билан равон тиллашаётган қишлоқ ёшларининг шижоатига қойил қолдик. Қуш тили- инглиз тили экан-да, дея ҳазиллашдик. Қушлар элларни -элларга, дилларни –дилларга боғлашга қодир гўзал мавжудот эканлигига яна бир карра амин бўлдик. Зеро, ана шу қушларнинг меҳри француз хонимни гўзал Париж кўчаларида эмас, айнан Маликчўл саҳросида яшашга ўргатди.
- Қушнинг жўжалари тухумдан 21 кунда очилади, -дейди қушбоқарлар бўлими масъули Дилрабо Ҳошимова.- Элликка яқин ишчи уларни ўн кунга қадар парваришлаймиз. Айни пайтда 750 та палапон бор.- Кейин 15-20 кун уларга қўлдан алоҳида-алоҳида овқат берилади. 20 кунлик бўлгандан кейин ўз насибаларини ўзлари териб ейишни ўрганишади. Улар бир ойлик бўлгандан кейин махсус кенг ва узун тунелларда учишга тайёрланади. 45 кунликдан 90 кунлик бўлгунча яъни август ва сентябрь ойларида табиат қўйнига учирилади. Барча қушлар ветеринар Санжар Исомиддинов раҳбарлигида 2 марта эмланади. Осмонга парвоз қилиши учун 5 та пати бўлиши кераклигини кузатамиз, учишга осон бўлиши учун диетага амал қилишларини таъминлаймиз.
Табиат қўйнига учирилган қушлар миграциядан сўнг, яна учиб кетган маконларига қайтиб келаётганлиги Ўзбекистондан биттагина дон еган чумчуқ Маккадан қайтиб келганлиги тўғрисидаги ҳақиқатни эслатиб туради.
-Йўрға тувалоқ заиф, қисқариб бораётган, учиб ўтувчи шарқий кенжа тур сифатида Қизил китоб рўйхатига киритилган, дейди- вилоят Экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш бошқармаси масъул ходими Зубайда Душанова. -Ўзбекистон парваришхоналарида кўпайтириш бўйича тадқиқотлар олиб борилмоқда. Исроил, Саудия Арабистони парваришхоналарида кўпайтирилмоқда. Муҳофаза чоралари кўрилган. Овлаш тақиқланган. Қарнабчўл буюртмахонаси ва “Жайрон” экомарказида муҳофаза остига олинган.
Йўрға тувалоқни асраш марказидан олинган маълумотларга кўра, 2012 йилдан буён шу вақтга қадар марказ томонидан 10 мингга яқин йўрға тувалоқ ёввойи табиатга учирилган.
Йўрға тувалоқлар гарчи қафасларда парваришланаётган бўлса-да, улар ўзларини тутқунликда эмас, эркин ва бахтиёр ҳис этишларини рақсга тушишлари, қанотларини ёйиб турли кўринишларга киришлари мисолида яққол кўриш мумкин. “ Қушлар бу ерга шунчалик ўрганиб қолганки, ҳозир қафасларни очиб қўйсак ҳам улар ҳеч қаерга учиб кетмайди”, дея суҳбатга аралашди қушбоқарлардан яна бири.
Ҳа, юртимизга меҳр қўйган гўзал қушларни кўриб, қуш “тили”ни топган ёшларнинг ўз ишларидан, ўз ҳаётларидан мамнунликларини кўриб, Ўзбекистон ана шундай бетакрор, ҳамкор дўстларга бағри кенг, улкан имкониятлар мамлакати эканлигига яна бир карра ишонч ҳосил қилдик. Марказдаги митти қушларнинг мусиқий чуғури қулоғимиздан, катта қушларнинг эса ўзига хос виқори кўз ўнгимиздан кетмай қолди... Чинакамига қушлар бизнинг дўстимиз эканлигини яна бир карра ҳис этдик.
Маруса ҲОСИЛОВА
Атиргулнинг ажойиб хусусиятлари...Атиргулнинг ажойиб хусусиятлари...

Айтишларича қадимда Миср маликалари атиргулни сувга солиб, илиқ ҳолида баданларини чайиб юришган экан. Балки шунинг учун ҳам уларнинг юзлари тиниқ бўлган. Келинг, энг яхшиси атиргулнинг фойдалари
ҳақида қисқача изоҳ бериб ўтамиз.

1.Атиргулнинг асал билан тайёрланган гул мураббоси меъда сусайишининг олдини олади, овкат ҳазм булишида самарали доривор ҳисобланади.

2. Доривор гул баргларини қайнатиб, сиқиб ташламасдан шишларга боғланса, уларни қайтаради. У яна сарамаснинг тузалишига ёрдам беради.

3.Атиргул ва узум шарбати қайнатилиб, милкларга суртилса, уларнинг мустахкамлиги ошади. Шу билан бирга қулоқ оғригига қўлланса хам яхши самара беради.

Ширасини кўзига томизса киши,
Қовоқдан кетади мижжалар шиши.
Бошингдан кетади бошинг оғриши.
Бошингга боғласанг янгисин агар.

Шарк ҳалклари табобатида атиргул кадим замонлардан кенг микёсда қўлланилиб келинган. Бу ўсимликнинг гул баргидан тайёрланган мураббо ва гул қанддан хам кўплаб дардларга шифо сифатида фойдаланилган.
Жумладан: офтобуриши, дармонсизлик, сурункали ва ўткир йўтал, камконлик, ич кетиши каби касалликларда кони шифолиги исботланган.
Кейинги пайтларда замонавий тиббиётда хам атиргул мойининг шифобахш хусусиятлари кенг кўламда ўрганилди. Унинг ўпка яллиғланиши, шамоллаш билан боғлиқ хасталикларга яхши самара бериши аникланди. Бундан ташкари, у шиллик пардаларни ташки таъсирлардан, бронх мушакларини спазм, яъни буғилишдан хам сақлайди.
Атиргулнинг шарбати юрак ўйнаши ҳамда кўнгил айнишини буткул қолдиради. Мен ўзим бу атиргулни олиб синовдан ўтказганман. Атиргулни олиб, қайнаган сувга солиб илиқ бўлгач юзингизни ювиб кўринг. Мўъжизасини ўзингиз ҳам кўринг.

Лобар Мирзо
Манба замин.уз.
Доривор ўсимликлар

КОВРАКНИНГ БЕБАҲО ХУСУСИЯТЛАРИ
у женшендан устунми?
Коврак ўсимлиги бир қарашда кишида кераксиз, ёввойи ўсимлик сифатида таассурот қолдиради. Уни барчамиз йўлда, чўлда кўп учратганмиз. Аммо унинг шифобахш хусусиятларини ҳаммамиз ҳам билавермаймиз.
Президентимиз Шавкат Мирзиёев Сурхондарё вилоятига ташрифларидан бирида коврак етиштирувчилар ассоциациясини тузиш таклифини ўртага ташлаган эдилар. Дарҳақиқат, юртимизда коврак доривор ўсимлигини табиий равишда кенг тарқалганлиги ва қўшимча суньий экиб кўпайтириш имкониятларининг мавжудлигини инобатга олиб, кенг истиқболли режаларни назарда тутган эдилар.
Топшириққа асосан коврак доривор ўсимлиги майдонларини кенгайтириш, плантациялар ташкил қилиш, уларни қайта ишлашни ривожлантириш борасида ҳам улкан ишлар бошлаб юборилди.
Ковракнинг фойдали хусусиятлари бизга аввалдан маълум бўлган бўлиб, Абу Али ибн Сино, Беруний каби алломаларимиз адабиётларида турли касалликларни даволашда ундан тайёрланган дори воситалари ва пархез таомларни қўллаш тавсия қилинган.
Коврак туркумига мансуб турлар республикамизнинг қумли чўллар, адирлар, тоғлар ва тоғолди ялангликларда, соф тупроқли ерларда ўсади. Унинг Сурхондарё, Қашқадарё, Самарқанд, Жиззах, Навоий, Бухоро вилоятлари ҳамда Қорақалпоғистон республикаси ҳудудларида ўсадиган турлари дориворлиги юқори саналади. Коврак Қозоғистон, Тожикистон, Эрон, Афғонистон, Покистон ҳамда Ҳиндистонда ҳам кенг тарқалган.
Худудимизда бу ўсимлик март-апрель ойларида гуллайди, меваси апрель-майда пишиб етилади.Ўсимлик кўп йиллик ҳисобланади, ер устки қисмлари ўсиш муҳити ва об-ҳаво шароитига қараб 1,5-2 ой яшайди. Ковракнинг бўйи 1,5-2 метргача, илдизи йўғон 15-20 смгача етади, лавлагисимон чуқур жойлашган. Баҳор мавсумида хали тўлиқ етилмаган илдизидан маҳаллий аҳоли томонидан кўк сомса, бичак каби таомлар тайёрланади.
Одатда доривор маҳсулотлар сифатида илдизи, барги, пўстлоғи, гули, меваси ва бошқа қисмларидан тайёрланадиган шираси, кукуни, настойкаси, эмулсияси ва таблетка шаклида фойдаланилади. Асосан елими-илдизидан олинадиган смоласи-шираси тиббиётда кенг ишлатилади.
Смола-елим олиш учун асосан 10 тури ишлатилади, булар сассиқ коврак, рова, куҳистон ковраги ва бошқа номдаги ковраклар ҳисобланади. Табиатда сассиқ коврак (Ferula assa-foetida) кенг тарқалган бўлиб, республикамизда тайёрланиб, истеъмолчиларга етказиб берилаётган смола-елим асосан шу турдан олинади.

Шифобахш хусусиятлари кўплиги сабабли тиббий мақсадларда кенг қўлланилади. Ошқозон-ичак йўлини шлаклар ва гижжалардан тозалашдан ташқари, бошқа касалликларни даволашда жуда фойдали ҳисобланади. Ангина, бронхит ва нафас аъзолари шамоллаши билан кечувчи бошқа касалликларни мисол тариқасида келтириш мумкин. Эритмаси билан оғиз чайиш учун антисептик ва оғриқ қолдирувчи хусусияти борлиги учун нафас йўлларини микроблардан тозалаш ҳамда оғиздан ёқимсиз хид келишини йўқотса, оз миқдорда ичиш билан овоз бўғилишига даво бўлади.
Кўз касалликларида катарактани бошланғич босқичларини самарали даволаш, заҳарли ҳашоротлар чаққанда эса заҳарли таъсирини камайтиришда қўллаш мумкин.
Буйракдан тош тушириш, псориаз, экзема, терини тозалаш, жигарни тозалаш ва касалликларни даволаш хусусияти Ибн Сино адабиётларида алоҳида кўрсатиб ўтилган.
Асаб тизимидаги бузилишлар ва тутқаноқни даволашда жуда самарали эканлиги, тиш оғриғи, мушак бўғимдаги оғриқлар, артрит, остеохондрозда жуда яхши натижа бериши маълум. Шарқ табобатида мастопатия, бепуштлик, жинсий ожизликни даволашда ишлатилган. Замонавий тиббиётда қатор онкологик касалликлар, бачадон миомаси, простата бези аденомасида ижобий натижалар қайд этилаётгани баён қилинмоқда.
Коврак ўсимлиги томир тортиши, ўпка сили, ўлат, захм, кўк йўтал каби бошқа хасталикларни даволовчи доривор ўсимлик хисобланиши билан бирга инсонга қувват берувчи, энергетик балансни ва тонусни тикловчи восита ҳам хисобланди.
Яна бир муҳим жиҳати баҳор фаслидаги эт узилди даврида турли фойдали витаминлар, микроэлементлар ўрнини тўлдириш билан организмни тўпланиб қолган зарарли шлаклардан, хилтлардан тозалайди, руҳий тетиклик беради.
Ана шулар боис тажрибали табиблар, шифокорлар ковракни хаётбахш женшендан устун ҳисоблашган.
Булардан ташқари, Шарқ мамлакатларидан Эрон, Покистон, Ҳиндистон ва Афғонистонда коврак елими ва илдизи кулинарияда зиравор сифатида, косметика саноатида атторлик воситалари ишлаб чиқаришда ишлатилади.
Хитой, Хиндистон ва бошқа Осий давлатларида коврак маҳсулотларидан таом тайёрлашда кенг қўлланилади. Коврак смола елимидан олинган кукуни зиравор сифатида, пиёз ва саримсоқ ўрнини босувчи сифатида таомга қўшилади. Овқат хазм қилишни кучайтириши сабабли, ҳинд халқида коврак кўшилса ошқозон михни ҳам ҳазм қилиб юборади, деган машҳур ибора юради. Ҳазм бўлиши қийин бўлган таомларни тайёрлашда таомга албатта қўшилади. Иштаҳани очиш билан бирга дам ҳосил бўлиш, кекиришни хам йўқотади.
Юқоридагилардан хулоса қилиш мумкинки, коврак ўсимлигини шифобахш доривор ўсимлик сифатидаги хусусиятларини халқимизга кенг етказишимиз зарур. Бундан ташқари, халқ табобати соҳасида мутахассислар билан бир қаторда шифохоналарда фаолият кўрсатиб келаётган врачларимиз даволаш амалиётида кенг қўллашлари жуда муҳим ҳисобланади.
Коврак ўсимлигининг шифобахшлигидан фармацевтика саноатида унга талаб ортиб бормоқда, дунё бозорида ҳам бу маҳсулот харидоргирлиги юқорилигича қолмоқда.
Шундан келиб чиқиб вилоятимизда коврак етиштириш учун кулай иқлим шароити мавжудлиги, кам сарфли экинлиги боис плантациялар ташкил қилиб, мавжудларини янада кенгайтириш алоҳида аҳамиятга эгадир.
Табиий худудларда ўсувчи ковракни эса асраб- авайлаш, йўқолишига олиб келувчи ҳар қандай харакатларга йўл қўймаслик ҳам долзарб масаладир. Энг муҳими, коврак етиштириш, қайта ишлаш сердаромад бўлиб, уни ривожланиши, янги иш ўринлари яратилиши иқтисодиётимизга ижобий самара беради.

Фарҳод ҚУРБОНОВ,
Жамият саломатлиги ва соғлиқни сақлашни ташкил этиш илмий тадқиқот институти Навоий вилоят филиали директори, тиббиёт фанлари номзоди,
Акбар ТУРСУНОВ,
Вилоят Давлат санитария
эпидемиология назорати маркази
бўлим мудири
ЮРТИМИЗНИНГ МЎЪЖИЗАКОР МАСКАНЛАРИЮРТИМИЗНИНГ МЎЪЖИЗАКОР МАСКАНЛАРИ
Манзура АТАҚУЛОВА,
Навоий давлат педагогика институти
ўқитувчиси
Бекмурод РУСТАМОВ,
Табиий фанлар факультетининг
1-курс талабаси

Юртимизнинг ҳавоси, табиати, тарихий обидалари, жумладан, тоғу тошлари, ўрмонлари, шаршаралари-ю ғорлари, қўриқхоналари ва бошқа қатор кўз кўрса ҳайратланадиган мўъжизали манзиллари кўп. Айни баҳор фаслида сиз мўъжиза кўриш учун узоқ юртларга саёҳатга боришингиз шарт эмас, у шундоққина ёнимизда, ўз юртимизда. Табиатнинг инъом этган бу мўъжизалари сизни ҳайратга солишига ҳеч шубҳа йўқ. Ички туризмни ривожлантириш йўлида олиб борилаётган ишларга баҳо бериш эса сайёҳларга боғлиқдир.
Мамлакатимизнинг табиий ландшафт шароитида ноёблиги жиҳатидан улкан дарахтлар ҳам учрайди. Жумладан, Фарғона вилояти Олтиариқ тумани, Пўлкан қишлоғида ёши 500 йилга яқин бўлган садақайрағоч яшнаб турибди. Мазкур дарахтнинг баландлиги 40 метр ва танасининг айланаси 6 метрдан иборат. Садақайрағочнинг кенг ва тармоқланган шохлари улкан соя ҳосил қилгани боис дарахт жойлашган ер маҳаллий аҳолининг севимли масканига айланган.
Иссиқ иқлимли Ўрта Осиё шароитида қуюқ сояли чинорларни парваришлаш қадимдан одат бўлган. Шу боис, мамлакатимизнинг турли бурчакларида ёши 5-10 асрга тенг чинорларни учратиш мумкин. Айниқса, Фарғона водийси, Самарқанд, Қашқадарё ва Сурхондарё вилоятлари ҳудудида кўп асрлик чинорлар кўплаб сақланиб қолган. Жумладан, мамлакатимизда мавжуд чинорлардан энг кексаси ва йириги (ёши 1200 йил ва айланаси тахминан 26-27 метр) Қашқадарё вилоятининг Китоб туманидаги Хўжа илм кони қишлоғидадир. Маҳобати ва ёши жиҳатдан иккинчи ўринда турадиган чинор эса ( ёши 1000 йил, айланасининг узунлиги 22 метр) Сурхондарё вилоятининг Бойсун туманидаги Сайроб қишлоғида ўсиб гуркирамоқда. Шунингдек, Наманган вилоятининг Косонсой туманидаги улкан чинорнинг ёши-700 ёш, Фарғона вилояти Олтиариқ туманидаги чинор 500 ёш, Ургут туманидаги Юқори Чорчинор қишлоғидаги чинорнинг ёши эса 600 йилдан ошади.
Яна бир мўъжиза. Нурота тоғларидаги Чашма муқаддас зиёратгоҳ сифатида нафақат республикамизда, балки чет ел сайёҳлари ўртасида ҳам яхши маълум. Нур чашмасидаги сувнинг ҳарорати бутун йил давомида +19,5 даражага тенг. Сув таркибидаги 15 дан ортиқ микроэлементлар, жумладан, олтин, кумуш, бром, ёд кабилар чашма сувига нодир шифобахш хусусият бахш этган. Тангачалари бўлмаган қорабалиқ (маҳаллий аҳоли тилида "шоҳбалиқ") ҳам чашма суви каби муқаддас саналади. Таъкидлаш жоизки, заҳарли қопчага эга бўлган мазкур балиқни истеъмол қилиш инсон ҳаёти учун жуда хавфли. Ҳар сонияда 400 литр сув чиқадиган мазкур чашма ноёб ерости сув ариқлари орқали Нурота шаҳрини сув билан таъминлайди. Ушбу ерости ариқлари коризлар деб аталади.
Диққатга сазовор масканлардан яна бири Сурхон воҳасида Мочай дарёси бўйида жойлашган "Шифобулоқ" масканидир. Унинг бундай номланиши сувининг таркибида олтингугурт кўп. Шу ерда яшовчи маҳаллий аҳоли бу водород сулфидли сувдан тери касалликлари ва бошқа хасталикларни даволашда фойдаланмоқда. Бойсун мўъжизаларидан яна бири бу—"Ёнарбулоқ". Бу булоқ баланд қоялар пастида, тош-шағаллар орасидан муздай сув қайнаб чиқиб туради. Агар унга гугурт чақсангиз лов этиб ёнади.
Бундай мўъжизалардан ҳайратланмасдан илож йўқ. Бу ердаги маҳаллий аҳоли қишда (йўловчилар, чўпонлар) булоқни ёқиб, исиниб, кейин яна оловни ўчириб қўярканлар. Агар сиз бу мўъжизага ишонмасангиз Бойсун томон ҳозироқ йўл олинг.
Бу юртимиздаги мўъжизаларнинг ҳаммаси эмас, сизга айримлари ҳақида маълумот бердик холос. Булар бизнинг жаннатмакон юртда яшашимиздан далолат беради. Бу она табиатнинг бизга берган инъоми, уни асраб-авайлашимиз лозим.
Буюк бунёдкор, Биринчи Президентимиз Ислом Каримов таъкидлаганидай, Қизилқум саҳроси, Навоий вилояти – мамлакатимизнинг олтин сандиғидир. Ҳар қадамидан бир мўъжиза, бир хазина, бир ҳикмат топасиз.Қизилқум саҳроси, Навоий вилояти – мамлакатимизнинг олтин сандиғидир.