“Ўзбек”- “эркин одамлар миллати”нинг тили билан фахрланамиз! “Ўзбек”- “эркин одамлар миллати”нинг тили билан фахрланамиз!
Ҳар йили 21 октябрь куни Давлатимиз раҳбари имзолаган “Ўзбек тили байрами кунини белгилаш тўғрисида”ги қонунни асосида кенг нишонланади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2019 йил 21 октябрда имзолаган “Ўзбек тилининг давлат тили сифатидаги нуфузи ва мавқеини тубдан ошириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги фармони қабул қилинганидан кейин уни ижросини таъминлаш мақсадида Вазирлар Маҳкамасида Давлат тилини ривожлантириш департаменти ташкил этилди ва жорий йил 20 январда “Мамлакатда давлат тилида иш юритишни самарали ташкил қилиш чора-тадбирлари тўғрисида” ҳукумат қарори қабул қилинди. Шу асосда республикамиз ҳудудида давлат тилига бўлган эътибор янада кучайтирилди.
Узоқ йиллар рус тилида иш юритиб келган давлат корхона, ташкилот ва муассасалари давлат тилида иш юрита бошлади. Ташқи рекламалар, эълонлар, пешлавҳалар ва кўргазмали бошқа тарғибот матнлари давлат тили ва реклама тўғрисидаги қонун ҳужжатларига мувофиқ бўлишини таъминлаш мақсадида ижобий ишлар амалга оширилди.
Узоқ йиллар Навоий вилояти саноат ривожланган ҳудуд сифатида фаолият кўрсатиб келаяпти. Бу ерда 100 га яқин миллат ва элатлар истиқомат қилаяди. Давлат тили ҳақида гап кетмасидан олдин деярли барча ташкилот ва корхоналар асосан рус тилида иш юритган. Энг яхши вазифа ва лавозимларда рус миллатга мансуб кадрлар ишлагани учун йиғилишлар ҳам, иш юритиш ҳам рус тилида бўлган. Мана мустақиллик шарофати туфайли ўзбек тилини муқаддас деб билган замондошларимизнинг сайъи-ҳаракатлари билан тилимиз давлат мақомига эга бўлди. Аста-секинлик билан маҳаллий кадрларимиз нуфузли олий ўқув юртларида таҳсил олиб келиб корхона ва ташкилот, муассасаларда ишламоқда, уларни бошқармоқда.
Алишер Усмонов, Фаттоҳ Шодиев каби энг бой инсонлардан бири бўлган, Чингиз Айтматовнинг энг яқин дўсти, миллати ўзбек бўлган академик, ёзувчи Рустан Рахманалиев (қирғизистонда уни энг сирли одам деб аташади) ўзининг «Империя тюрков. История великой цивилизации»,( Турк империяси. Буюк цивилизация тарихи) тарихий китобида “...XI-асрда Қорахонидлар ҳоқонлигидаги турк аҳолиси асосий туб аҳоли бўлиб ҳисобланган. Қарлуқлар, оғузлар, гузлар, чигиллар, ягма ва бошқа қабилалалар умумий тил ичида ўз қабилалари шевасини сақлаган ҳолда аста-секин умумий тилда сўзлаша бошладилар. Ана шундай тарзда эски ўзбек тили шаклланган экан. Темурнинг сафдоши Шараф ад Дин Яздий Низамутдин Шомий томонидан ёзилган унинг тарихида, Темур ҳукмронлик қилган XIV-асрда Урус хон эгалигидаги Мовороуннаҳрни ўзбеклар вилояти деб аташган, Урус хоннинг ўзини ҳам Ўзбек хони, деб айтилган. Манбаларга кўра, "ўзбек" номи "ўзига хўжайин" деганидир, яъни "Эркин инсон" деган маънони англатади. Бундай ҳолатда “ўзбек” “эркин одамлар миллати” деган миллатнинг номланишини билдирган бўлар эди”, деб ёзгани Мана шунинг ўзи ҳам миллатимиз, тилимиз шаклланишини исботи эмасми?

Бизга улкан мерос қилдирган Маҳмуд Қошғарий, Навоий, Лутфий, Бобур, Беруний, Ибн Сино, Беҳбудий, Чўлпон, Авлоний, Абдулла Қаҳҳор, Қодирий ва бу каби юзлаб миллатпарвар, ватанпарвар аждодларимиз ўзбекларнинг тарихи буюк эканини ўз ижодлари билан исботлаб беришган десам муболаға бўлмайди.
Биргина Берунийнинг тиббиётга бағишланган охирги асари “Доривор ўсимликлар ҳақида китоб” (“Китоб ус-сайдана фи-т-тибб”) шарқда “Сайдана” номи билан машҳур бўлиб, бу асарда мингдан ортиқ доривор моддалар номини бобомиз 30 тилда ёзиб чиққан, ғарбда эса бу китоб “Фармакогнозия” деб аталади.Ибн Синонинг “Тиб қонунлари” эса бутун дунёга машҳур.Ҳозирда ҳам дунё тиббиётида ана шу китобдаги манбалардан фойдаланилиб келинмоқда. Биз бундан фахрланишимиз, ғурурланишимиз зарур. Тилимизни ҳурмат қилишимиз, тил ҳақидаги қонунларни ижросини таъминлашда ҳар биримиз маъсул бўлишимиз зарур эканлигини биз депутатлар аҳоли ўртасида доимо тарғиб қилиш асосий вазифамиз бўлиб қолмоғи даркор.


Халқ депутатлари Навоий вилоят Кенгаши депутати
ФАРҲОД Эрназаров
Сибирлик олимлар ноёб хусусиятга эга оқ бодрингни етиштирдиларСибирлик олимлар ноёб хусусиятга эга оқ бодрингни етиштирдилар
Новосибирскдаги «Цитология ва генетика институти» Федерал илмий тадқиқот маркази филиали олимлари Сибир ўсимликларни етиштириш ва селекция илмий-тадқиқот институти билан биргаликда янги навдаги оқ бодрингни яратдилар. Селекция, уруғчилик ва сабзавот ва картошкани етиштириш технологияси институти лабораториясининг бошлиғи Татьяна Штайнертнинг журналистларга берган хабарида анъанавий насчилик усулидан фойдаланган ҳолда бу янги навни яратиш учун 15 йил керак бўлди.Бу борадаги селекция ишлари ўтган йил ниҳоясига етказилган.
Унинг айтишича, дастлабки оқ бодрингнинг териси қўпол ва таъми аччиқ эди. « Оқ бодринг мағизини кесганда у оқ-сариқ (крем) рангли бўлиб, таркибида каротин моддаси бор. Оддий бодрингда эса каратиноидлар нолни ташкил қилади. Албатта, (оқ бодринг-ИФ) ни сабзига ҳам,сариқ помидорга ҳам тенглаштириб бўлмасада, лекин уни 100 граммини таркибида 2,5- 3 мг ҳўл модда бор» , дейди Штайнерт хонум.
Бундан ташқари, оқ бодринг таркибида жуда ҳам осон ўзлаштириладиган йод мавжуд бўлиб, бу Новосибирск каби йод танқис бўлган ҳудуд учун жуда ҳам муҳимдир. Штайнертнинг фикрича, «Функционал овқатланиш тизимида оқ бодрингни истеъмол қилиш жуда керакли ва зарурдир». У инсон иммунитетини ошириб, ҳужайра мембраналарини емирилишидан ҳимоя қилиб, модда алмашинувини нормаллаштиради. У яна оқ бодрингдан тузлама тайёрлаш учун жуда яхши маҳсулот эканини қайд қилган.Оқ бодрингнинг навини аниқлаш учун жорий ёки келаси йилда давлат синовларига топширилиши мўлжалланмоқда.Бу нав "Белая красота"деб номланади, экан.

Манба: www.interfax-russia.ru
19-сентябр “Бутунжаҳон тозалик куни” муносабати билан Ўзбекистон Экологик партияси Навоий вилоят Кенгаши ташаббуси билан Кармана туман Мир Саид Баҳром мақбарасида, тумандаги ногиронлиги бўлган фуқаролар хонаданларида ҳашар ўтказилди.19-сентябр “Бутунжахон тозалик куни”
19-сентябр “Бутунжахон тозалик куни”
19-сентябр “Бутунжахон тозалик куни”
19-сентябр “Бутунжахон тозалик куни”
ЗИДДИЯТЛАР, ҚАДРИЯТЛАР, ТААССУРОТЛАР...  ЗИДДИЯТЛАР, ҚАДРИЯТЛАР, ТААССУРОТЛАР...

Журналистларни қайта тайёрлаш маркази Европа Иттифоқининг “ОАВнинг жамиятда хавфсизлик ва барқарорликни таъминлашдаги роли” лойиҳаси доирасида журналистлар ва ахборот хизмати ходимлари, шунингдек фуқаролик жамияти институтларининг вакиллари учун “Зиддиятли вазиятларда журналистика” мавзусида семинар-тренингларни ўтказиб келмоқда.
Президентимизнинг 2017 йил 7 февралдаги Фармони билан тасдиқланган 2017-2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини ривожлантиришнинг бешта устувор йўналиши бўйича Ҳаракатлар стратегияси мамлакатнинг давлат ва жамият ривожланиши истиқболини стратегик режалаштириш тизимига сифат жиҳатдан янги ёндашувларни бошлаб берди. Стратегиянинг бешинчи, яъни хавфсизлик, миллатлараро тотувлик ва диний бағрикенгликни таъминлаш, шунингдек, ташқи сиёсат соҳасидаги йўналишида “...терроризм, экстремизм ва ахборот таҳдидларига қарши курашиш” белгилаб қўйилган. ХХ ва ХХI асрларда дунёда турли хил зиддиятларнинг кучайиши мазкур муаммога сиёсатшунослар, журналистлар, социологлар, ҳуқуқшуносларнинг қизиқишини кучайтирди. Зиддиятлар инсоният жамиятидаги туб ўзгаришлар, манфаатлар тўқнашуви, мақсадларнинг бир бирига мос келмаслиги оқибатида юзага чиқиб, афсуски ўз ортидан кўплаб қурбонларни қолдирмоқда. Агар илгарилари зиддиятларни бартараф этиш борасида гап кетган бўлса, ҳозирда уларни бошқариш ҳақида сўз юритилмоқда. Бу борада муваффақиятга эришишда мавжуд билимларни тизимлаштириш ва ёндашувларни бойитиш, фуқароларнинг зиддиятлар борасидаги хабардорлигини ошириш зарурати туғилади. Зиддиятларнинг моҳиятини очиш, фуқароларга ижтимоий зиддиятнинг мазмунини тушунтириб бериш, керак бўлса, зиддиятга борган инсонлар, гуруҳларни яраштириш учун медиация фаолиятини олиб боришда оммавий ахборот воситалари ва фуқаролик жамияти институтлари вакилларининг роли катта.
Навоий вилоят журналистлари учун 17-19 август кунлари ZOOM орқали ўтказилган онлайн тренингда журналистлар ва блогерлар бугунги замонавий дунёда турли хил низолар, хусусан терроризм, зўравон ва диний экстремизмнинг кучайиши оқибатида юзага келаётган зиддиятли ҳолатларда журналист ҳамда фуқаролиук фаолининг фаолияти, унинг халқаро ва миллий майдондаги ҳуқуқий ҳимояси, қадриятларнинг журналистлар ва зиддиятлар тарафдорларига таъсири, зиддиятли ахборот ва унинг шакллари, интернет ОАВда зиддиятларни ёритиш, гуманитар ахборотни тарқатишда ОАВнинг роли, ёлғон ахборотни текшириш усуллари каби масалаларни интерактив тарзда ўзлаштириб, бу борадаги салоҳиятларини оширдилар Тренерлар Наргис Қосимова ва Муҳайё Саидоваларнинг ҳар бир маърузаси семинар-тренинг иштирокчиларида катта таассурот қолдирди. Медиация нима эканлиги ҳақидаги керакли маълумотлардан хабардор бўлишингиз учун бу мавзуни батафсил ёритишни лозим топдик. Бу мавзудаги материалларнинг давоми бор...
Медиация нима?
Медиация — инглиз тилидан таржима қилинганда “воситачилик” маъносини англатади. У келиб чиққан низони тарафларнинг ўзаро мақбул қарорга эришиш мақсадидаги ихтиёрий розилиги асосида, холис бўлган шахс, яъни медиатор кўмагида ҳал қилиш усулидир. Бугунги кунда Ўзбекистонда медиацияга ўхшаш яраштирув процедуралари турли низоларни ҳал этишда қўлланиб келинади. Жумладан, фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари томонидан низолашаётган тарафларни, хусусан, қўшнилар ўртасидаги низоларни, оилавий низоларни яраштириш фаолиятини ҳам медиациянинг бир шакли сифатида кўриш мумкин. Жамиятимизда аввалдан маҳалла раислари қўшнилар, оила аъзолари, эр-хотин ўртасидаги низоларни ҳал этиш вазифасини, яъни медиатор вазифасини бажаришган.
Медиациянинг назарий талқини: келиб чиққан низони тарафларнинг ўзаро мақбул қарорга эришиш мақсадидаги ихтиёрий розилиги асосида учинчи шахс кўмагида ҳал қилиш усули медиация ҳисобланади.
Медиациянинг ҳуқуқий асослари ва принциплари
2018 йил 3 июлда Ўзбекистон Республикасининг “Медиация тўғрисида”ги қонуни қабул қилинди. Ушбу қонун билан фуқаролик ҳуқуқий муносабатлар, шу жумладан тадбиркорлик фаолиятини амалга ошириш муносабати билан келиб чиқадиган низолар, шунингдек якка меҳнат низолари ва оилавий ҳуқуқий муносабатлардан келиб чиқадиган низолар агар қонунда бошқача қоида назарда тутилмаган бўлса, тарафларнинг медиацияни қўллаш билан боғлиқ муносабатларга нисбатан, агар қонунда бошқача қоида назарда тутилмаган бўлса тарафларнинг хоҳиш-истаги асосида, суддан ташқари тартибда, низони суд тартибида кўриш жараёнида, суд ҳужжатини қабул қилиш учун суд алоҳида хонага (маслаҳатхонага) киргунига қадар, шунингдек суд ҳужжатлари ва бошқа органлар ҳужжатларини ижро этиш жараёнида медиация тартиб-таомили қўлланилиши белгиланди.
Медиация – келиб чиққан низони тарафлар ўзаро мақбул қарорга эришиши учун уларнинг ихтиёрий розилиги асосида медиатор кўмагида ҳал қилиш усули. Қабул қилинган ҳужжатга асосан у низоларнинг 3 та тоифаси бўйича амалга оширилиши мумкин:
• фуқаролик ҳуқуқий муносабатлардан, шу жумладан тадбиркорлик фаолиятини амалга ошириш муносабати билан келиб чиқадиган низолар;
• якка меҳнат низолари;
• оилавий ҳуқуқий муносабатлардан келиб чиқадиган низолар.
Умуман олганда, медиация - баҳс-мунозараларни учинчи бетараф томон иштирокида тартибга солишга доир ҳуқуқий технология. Ушбу йўналиш ўзининг маълум бир шартлари ва тамойилларига эга. Масалан:
томонларнинг тенг ҳуқуқлилиги;
ихтиёрийлик;
ўзаро ҳурмат;
конфиденциаллик;
жараённинг шаффофлилиги;
медиаторнинг холислиги.
Медиация қачон қўлланилади? Медиация суддан ташқари тартибда, баҳс-мунозарани суд тартибида кўриб чиқиш жараёнида, суднинг қарор чиқариш учун зални тарк этишидан олдин. Агар гап Ҳакамлик суди ҳақида кетаётган бўлса, шакл худди шундай бўлади.
Ёдингизда бўлсин: медиацияда иштирок этиш факти айбга иқрор бўлишнинг исботи ҳисобланмайди!
Медиация иштирокчилари. Жараён иштирокчилари - томонлар ва медиатор. Томонлар шунингдек ҳам жисмоний, ҳам юридик шахслар бўлиши мумкин. Томонлар ҳам медиаторлар каби икки нафар ва ундан кўп бўлиши мумкин.
Медиация жараёни қанча вақт олади? Қонунга мувофиқ жараён 30 кундан ортиқ давом этмайди. Бироқ зарурат туғилганда томонларнинг ўзаро келишуви асосида муддатни яна 1 кундан 30 кунгача узайтириш мумкин.
Медиациянинг ижобий ва салбий томонлари. Жараён - мутлақо ихтиёрий ва келишув асосида. Томонлар воситачи ёрдамида барчасининг "+" ва "-"ларини ўйлаб кўриш имконига эга бўлишади. Сиз ўзингиз истаган натижага суд оворагарчиликларисиз эришишингиз мумкин. Ушбу технология деярли салбий жиҳатларга эга эмас. Медиацияни анъанавий суд жараёнига таққослаш мумкин, унда ҳам қайси томоннинг ҳуқуқий далили кўпроқ ва ишончли бўлса, медиатор ўша томонни ғолиб деб эълон қилади.
Ҳозирги кунда ривожланган хорижий давлатлар ҳуқуқий тизимида низони судгача олиб бормасдан, муқобил йўл билан ҳал қилишга қаратилган медиация — яраштирув процедураси алоҳида аҳамият касб этмоқда. Ўзбекистонда ҳам чинакам бозор механизмларининг жорий қилиниши ва амалга оширилиши бозор муносабатларининг ҳар бир соҳасини тартибга солувчи зарур ҳуқуқий замин яратилишини талаб қилади.
Ўзбекистон Республикасининг “Медиация тўғрисида”ги қонуни муомалага медиацияга оид янги тушунчаларни олиб кириш билан бирга жамият ҳаётининг яна бир соҳасини ҳуқуқий жиҳатдан тартибга солишига қаратилган. Айни пайтда Ўзбекистон низоларни ҳал қилишнинг муқобил усули, медиациядан фойдаланишнинг дастлабки босқичларини ўтамоқда.
Қонуннинг мақсади ҳам Ўзбекистонда низоларни тартибга солишнинг муқобил усулларини ривожлантириш учун ҳуқуқий шарт-шароитлар яратишдан, Ўзбекистон Республикасининг суд тизимига тушадиган иш ҳажмини камайтиришдан иборат.
Ушбу Қонуннинг амал қилиши:
фуқаролик ҳуқуқий муносабатлардан, шу жумладан тадбиркорлик фаолиятини амалга ошириш муносабати билан келиб чиқадиган низоларга;
якка меҳнат низоларига;
оилавий ҳуқуқий муносабатлардан келиб чиқадиган низоларга медиацияни қўллаш билан боғлиқ муносабатларга нисбатан, агар қонунда бошқача қоида назарда тутилмаган бўлса, татбиқ этилади.
Қонунда медиация, медиатор, медиатив келишув, медиация тартиб-таомилини амалга ошириш тўғрисидаги келишув, медиацияни қўллаш тўғрисидаги келишув каби асосий тушунчалар очиб берилган.
Қонунга мувофиқ медиация махфийлик, ихтиёрийлик, тарафларнинг ҳамкорлиги ва тенг ҳуқуқлилиги, медиаторнинг мустақиллиги ва холислиги принциплари асосида амалга оширилиши назарда тутилган.
Қонунда белгиланишича жисмоний шахслар ҳам, юридик шахслар ҳам медиация тарафлари бўлиши мумкин. Тарафлар медиацияда шахсан ёки ўз вакили орқали қонун ҳужжатларига мувофиқ иштирок этади.
Медиация тарафларнинг хоҳиш-истаги асосида қўлланилади. Медиация судгача бўлган тартибда, низони суд тартибида кўриш жараёнида суд ҳужжатини қабул қилиш учун суд алоҳида хонага (маслаҳатхонага) киргунига қадар қўлланилиши мумкин.
Медиация тартиб-таомилини амалга ошириш натижалари бўйича тарафлар келиб чиққан низо хусусида ўзаро мақбул қарорга эришган тақдирда, тарафлар ўртасида ёзма шаклда медиатив келишув тузилади.
Медиатив келишув уни тузган тарафлар учун мажбурий кучга эга бўлиб, ушбу келишув унда назарда тутилган тартибда ҳамда муддатларда тарафлар томонидан ихтиёрий равишда бажарилади.
Медиатив келишув бажарилмаган тақдирда, тарафлар ўз ҳуқуқларини ҳимоя қилиш учун судга мурожаат этишга ҳақли.
Медиатив келишув бажарилмаслигининг оқибатлари тарафлар томонидан ушбу битимнинг ўзида белгилаб қўйилиши мумкин.
Халқаро ва миллий тажрибада медиация масалалари
Халқаро савдо-сотиқ ҳуқуқи бўйича иш олиб борувчи БМТ комиссияси томонидан медиация тўғрисидаги қонун моделини ишлаб чиққан. Мазкур ҳужжат халқаро тижорат низоларини бартараф этилиши юзасидан тузилган бўлишига қарамай, турли давлат ундан кенг кўламда, баъзи ҳолларда, ҳатто ички масалалар юзасидан ҳам фойдаланмоқдалар.
Шунингдек, медиаторлар фаолиятини мувофиқлаштиришга қаратилган Евроиттифоқ ташкилотининг бир қатор ҳуқуқий ҳужжатлари мавжуд. Мазкур ҳужжатлар 30дан ортиқ Европа давлатларида фаолият юритиб келаётган тажрибали медиаторлар томонидан Еврокомиссия учун тузилган.
Медиация институти бугун кунда АҚШ, Германия, Буюк Британия, Австрия, Япония, Хитой, Гонконг, Корея, Ҳиндистон каби жаҳоннинг кўпчилик мамлакатларида ташкил этилган ва муваффақиятли фаолият олиб бормоқда.
Хусусан, АҚШда бугунги кунда мазкур давлатнинг турли штатларида аввал мавжуд бўлган ва воситачилик фаолиятини тартибга солган 2 500 дан зиёд қонунни бирлаштирган медиация тўғрисида Ягона қонун амал қилмоқда. АҚШ тажрибаси шуниси билан қизиқки, мазкур давлатнинг ҳуқуқ тизими кўпчилик низоларни тарафлар судгача ихтиёрий равишда ҳал этишини таъминлашга қаратилган. Бундан ташқари, суд тартиб-таомиллари бошланган бўлса ҳам судья жараённи тўхтатиши ва томонларга низони медиатор ёрдамида ҳал этишни тавсия қилиши мумкин. Бу мамлакатда иқтисодиёт, сиёсат, бизнес соҳасидаги ҳеч бир жиддий музокара жараёни медиаторларсиз ўтмайди. АҚШда Мунозараларни ҳал қилишнинг миллий институти ташкил этилган бўлиб, у медиациянинг янги усулларини ишлаб чиқиш билан шуғулланади. Медиациянинг хусусий ва давлат хизматлари фаолият кўрсатади, медиация муаммоларини ёритиб берадиган журналлар (“Медиация бўйича ҳар чоракда нашр этиладиган журнал”) чоп этилади.
Буюк Британияда медиация барча категориядаги суд ишларида қўлланилади. Пробация хизмати жабрланувчи ва айбланувчи ўртасида етказилган зарарни бартараф этиш лозимлигини тушунтириб воситачиликни амалга ошириши мумкин. Агар медиация жараёнида томонлар ўртасида келишувга эришилса ва шартнома имзоланса, ишни кўраётган судья буни жазони енгиллаштирувчи холат сифатида эътиборга олади. Натижада иккала томон ҳам манфаат кўради. Жумладан, жабрланувчи айбдорга жазо тайинлаш жараёнида бевосита қатнашган ҳолда, шартноманинг мажбурий шарти бўлган компенсация миқдорини ўзи белгилайди. Ўз навбатида айбдор ҳам ўзига нисбатан тайинланаётган жазонинг енгиллаштиришида манфаатдор бўлиб ҳисобланади.
Шунингдек, Буюк Британияда медиациянинг яна бир тури - полиция медиацияси ҳам мавжуд. Медиациянинг бу тури ҳам ҳуқуқий ва маъмурий жавобгарликка оид барча жараёнларда қўлланилади.
Буюк Британияда бетараф воситачилар иштирокида яраштириш тартиб-таомили жуда оммабоп. Бу мамлакатда махсус телефон хизмати ҳам мавжуд бўлиб, унга мамлакатнинг исталган ҳудудидан қўнғироқ қилиш, низони таърифлаш, шунингдек медиаторликка ўзига маъқул номзодларни келтириш, талабларга мос келадиган мутахассислар рўйхати бўйича таклифлар олиш мумкин. Бунда суд ҳимоясига мурожаат қилинган тақдирда, агар тараф суд низоси доирасида суд томонидан таклиф этилган медиация тартиб-таомилидан фойдаланишдан воз кечган бўлса, унинг зиммасига низони кўриб чиқиш натижаларидан қатъи назар барча суд харажатлари юкланади.
Германияда медиация институти одил судлов тизими билан уйғун ҳолга келтирилган. Масалан, воситачи медиаторлар бевосита судларда иш олиб боради ва потенциал судлашувлар сонини анча камайтиради. Бунда Германияда медиация нафақат оилавий ишлар бўйича судларга, балки умумий юрисдикция судларига, маъмурий судларга ва бошқа судларга интеграция қилинган. Германиянинг кўпчилик ҳуқуқ мактабларида доимий медиация курси жорий этилган: юридик факультетни битирган ҳар ким медиация курсидан ўтади.
Жаҳоннинг кам сонли мамлакатларида бўлгани каби Австрияда медиатор касби касблар номенклатурасига киритилган, медиаторларни тайёрлашни тартибга соладиган ва тайёрлашнинг муайян нормативларини белгилаб берадиган медиация тўғрисида федерал қонун амал қилади. Австрия қонун ҳужжатларида назарда тутилишича, суд жараёнида тузилган медиатив келишув суд томонидан эътироф этилади, шу билан бирга судгача медиация натижаси суд томонидан ҳимоя қилинмайди.
Россия Федерациясида медиация масалалари 2010 йилда қабул қилинган “Низоларни альтернатив тартибдаги воситачи (медиация тартибида) иштирокида мувофиқлаштириш тўғрисида”ги қонуни асосида амалга оширилади. Қонунга кўра, томонларнинг ихтиёрига кўра судгача ва суд жараёнларида медиация тартибида низолар бартараф этилиши мумкин. Бунда томонлар ўзларига қулай жой ва вақтни танлаб, низони бартараф этишга доир барча фикрларини баён этишлари, далилларни таҳлил қилишлари, ўз позицияларини баён этишлари мумкин. Қонунга мувофиқ медиация жараёни фуқаролик, тадбиркорлик ишлари, иқтисодий фаолият турларига оид ёки оилавий низоларда қўлланилади. Россияда медиация тартиби фақат томонларга тегишли бўлмаган учинчи шахсга тегишли масалалар юзасидан амалга оширилиши таъқиқланади. Қонун талабига кўра, медиация жараёни 60 кундан ортмаслиги керак.
Қўшни Қозоғистонда Россиядан фарқли ўлароқ “Медиация тўғрисида”ги кенг кўламли қонун ҳужжати мавжуд бўлиб, у 2011 йил қабул қилинган. Мазкур қонун медиация жараёни қўлланилиши мумкин бўлган бар низо турларини қамраб олган. Медиация тартиби фақат томонларнинг бири юридик жиҳатдан давлат органи бўлсагина қўлланилмалиги назарда тутилган.
Хулоса қилиб айтганда, медиация медиаторнинг ихтиёрийлик, томонлар тенгҳуқуқлиги, конфеденциаллик, бетарафлик каби принципларга асосланади.




ЎЗБЕК ТИЛИ - МИЛЛАТ РУҲИНИНГ ИФОДАСИДИРЎЗБЕК ТИЛИ - МИЛЛАТ РУҲИНИНГ ИФОДАСИДИР

Маънавий бойлигимиз бўлган она тилимизнинг ҳаётимиздаги ўрни беқиёс. Даврлар оша қадр-қимматини йўқотмай келаяпти. Қанчалик таъна-дашномларга дуч келган бўлсада, лекин халқимиз, миллатпарвар юртдошларимиз жасорати билан асл ҳолатини йўқотмади. Балки замонлар оша барчамиз учун ардоқли ва қадрли, дунё саҳнасида эса қудратли бўлиб қолаверди.
Ўзбек тили... Нақадар жарангдор ва қадрли сўз. Инсон қалбига беихтиёр ғурур, беқиёс ифтихор бағишлайди. У шунчалик улуғворки, оҳанграбоси қалбга яқин, кенг маънога эга. Бунинг боиси, она тилимиз рўйи заминда Маҳмуд Қошғарий, Навоий, Лутфий, Бобур, Беруний, Ибн Сино, Беҳбудий, Чўлпон, Авлоний, Абдулла Қаҳҳор, Қодирий ва бу каби юзлаб миллатпарвар, ватанпарвар аждодларимизнинг буюк ҳиссаси билан жаҳонга бўйлади, шукрки,йиллар силсиласида тенгсизлигини кенг намоён этиб келаяпти.
Тилимизнинг бундай қудратга эга эканлигини чуқур англаган собиқ тоталитар тузум сиёсати уни обрўсизлантириш пайига тушди. Аммоки, замон талотўплари ўз таъсирини ўтказсада, лекин шакл-шамойилини тўла сақлаб қолди. Бу йўлда эса кўплаб юртдошларимиз шаҳид бўлдилар. Бунга тарих гувоҳ. Кекса авлодга мансуб юртдошларимиз бу ҳақида кўп таъкидлашган. Улардан қора кучлар томонидан тилимизга тазйиқ ўтказилиб, ҳаттоки, қадрини пастга ўриб, йўқотиш пайи бўлгани ҳақида кўп эшитганмиз. Небахтки, ундай бўлмади. Аксинча, МДҲ давлатлари ўртасида биринчи бўлиб, биринчи Президентимиз ташаббуси билан 1989 йил 21 октябрда давлат тилими мақомини олди.
Биласизми, туркий тиллар оиласига мансуб бўлган ўзбек тилида бугун дунё бўйича 50 миллионга яқин одам сўзлашади. Қувонарлиси, ўзбек тилимизгаманаман деган ривожланган давлатларида ҳам борган сари эътибор ошиб бораяпти. Бу, бежиз эмас. Негаки, юқорида таъкидлаганимиздек, она тилимиз ҳар жиҳатдан қудратли, бой ва ўрганишга арзигуликдир. Ҳозирги кунда АҚШнинг 14та, Туркиянинг 19та, Жанубий Кореянинг 3та, Ҳиндистоннинг 2та нуфузли ўқув юртларида хорижий тил сифатида ўрганилаётгани фикримизнинг амалдаги тасдиғидир.
Шуни мамнуният билан таъкидлаш жоизки, айни пайтда эса муҳтарам Юртбошимиз Шавкат Мирзиёев раҳнамолигида она тилимизни равнақ топтириш йўлида тарихий ишлар амалга оширилмоқда. Давлатимиз раҳбари тилимизнинг ҳақиқий юксалиш даврини бошлаб берди. Бу борада қатор ҳужжатлар қабул қилинди. Биргина мисол, давлатимиз раҳбари томонидан аҳоли, айниқса, ёшлар ўртасида китобхонлик маданиятни равнақ топтириш борасидаги саъй-ҳаракатлар замирида ҳам тилимизни асраб-авайлаш, ёшлар онгига чуқр сингдириш, буюклигини амалда тараннум этишдек ғоят улуғвор эзгу мақсад мужассам. Бизнинг вазифамиз эса бу хайрли ҳаракатда фаол иштирок этиш, ўз ҳиссамизни қўшиш, тарғибот-ташвиқот ишларини янада кучайтиришдан иборат.
Демак, ушбу долзарб мавзу ҳақида сўз юритар эканмиз, айни пайтда кўз ўнгимизда намоён бўлаётган баъзи бир жиҳатлар, кундан-кунга илдиз отиб бораётган оғриқли нуқталари ҳақида сўз юртишни лозим, деб биламиз. Жумладан, ҳозирги кунда биз ахборот асрида яшаяпмиз. Ижтимоий тармоқлар, Интернет орқали ўзга миллатлар тили, маънавияти, маданияти, урф-одатларига хос турли ахборот хуружлари халқимиз онгига суқилиб кираяпти. Ва инсонларимиз, ёшларимиз тафаккурини ўзгартиришга уринмоқда. Шак-шубҳасиз, бу яхши эмас. Тўғри, бошқа миллатлар тилини ҳурмат қиламиз. Аммо, кенг фойдаланишда ўзимизнинг тилимиздан қўймасин!Она тилимиз нақадар латофатли, жозибадор эканлигини, бетакрор оҳангларда дунёқарашимизни забт этган меҳрибон онажонларимиз аллалари, бахшилар куйлаган достонлар, ҳофизларимиз ижро этган мумтоз мақомлар, аждодларимиз яратган бебаҳо китобларимизни унутмайлик, уларни ўғил-қизларимиз қалбига олиб кирайлик!
Ҳаммамиз буюк адиб Абдулла Қодирийнинг “Ўткан кунлар” асарини ўқиганмиз, у асосида суратга олинг фильмни томоша қилганмиз. Ушбу асар қанчалик юксак маҳорат билан ёзилгани, жарангдор ва ибратли ўзбекона сўзлар талқин этилгани ҳамда асар мазмунига чуқур миллий руҳ сингдирилганидан фахрланамиз. Романни ўқиган сайин, инсон тафаккурига завқ беради, қўлдан қўймай бебаҳо асарни яна берилиб ўқигинг келаверади. Ундаги сўз сеҳрига маҳлиё бўлиб беихтиёр асар оламига шунғиб кетасан киши. Энг муҳими, йиллар ўтсада, лекин бу асар ўз сайқалини йўқотмай, маънавий хазинамизнинг бой мероси сифатида довруқ, шон-шуҳрат қозониб келаяпти. Бугун биз шу каби бебаҳо асарларимизни янада кўпайтиришимиз керак эмасми? Халқимиз ҳурматли ёзувчи-шоирларимиздан тил ва миллат руҳини бундай ёрқин ифодалайдиган бундай нодир ҳамда ўлмас асарларни интизор кутмоқда.
Яна бир мулоҳазага тўхталиб ўтмоқчиман. Назаримда борган сари ҳаётимизга турли ажи-бужи, ҳаттоки, уни танлаган эгаси ҳам тушунмайдиган сўзлар кириб келаётгани, нега бундай номлар танланаётгани ҳеч биримизни ташвишлантирмаяпти. Бу, шак-шубҳасиз, ачинарлидир. Бу ҳақида ҳар-ҳар замонда оммавий ахборот воситалари ҳам бир бонг уриб қўяди, лекин ундан кутилган натижа, акс-садо йўқ. Демоқчимизки, бугун шаҳару қишлоқлар бўйлаб борар экансиз, ҳурматли юртдошларимиз, тадбиркорларимиз ўз савдо нуқталари, фирмаларини хорижий тилларда номлаётганига, ташқи рекламалар бу номларда тўлиб-тошиб кетгани, қанчалик, маънавиятимиз, маданиятимиз, ўзлигимизга зид эканлигини, ўзимизнинг ўзбекона сўзлар улардан ҳам жарангдорироқ акс-садо беришлиги ҳақида нега ўйлаб кўрмаймиз? Бунга, ҳаттоки, масъул ҳокимият органлари, идоралар, тилшунослар, кенг жамоатчилик ҳам бефарқ. Очиғи, бизда реклама тўғрисидаги қонун яхши ишламаяпти.
Яна бир масала. Ҳар бир ҳудудда аҳоли ўзи танлаган, авлоддан-авлодга ўтиб келаётган шеваларда мулоқат қилишади, оғзаки тилда гаплашишади. Бу ҳам ўзига хос кўп йиллик тарихга эга ўлмас қадрият. Буни ниҳоятда ҳурмат қиламиз. Лекин бизда расмий манбаалар, оммавий ахборот воситалари орқали ахборот тарқатиш, жамоатчиликнинг олдига чиқишда талаб этиладиган адабий тил меъёрлари бор. Бундан асло кўз юммаслик керак. Бироқ кейинги пайтда матбуотга юзлансангиз истаган киши, истаганча ўз шевасида жамоатчилик олдига чиқаётгани халқимиз, бошқа шеваларда сўзловчи аҳоли кайфиятига тегаётгандек назаримда. Менимча, бу ҳақида чуқур ўйлаб кўриш, мулоҳаза юритишимиз лозим. Бу ҳақида жойлардаги маслаҳатчиларимиз, тилимиз жонкуярлари, зиёлилар, журналистлар ва тааллуқли бошқа соҳа вакиллари одамлар фикрларини, таклиф-мулоҳазаларини ўргансалар, сўровномалар ўтказсалар, муносабатларини билдирсалар айни муддао бўларди!?
Сир эмас, айрим жойларда ҳужжатлар билан ишлаш ва иш юритиш, мажлисларни ўтказиш рус тилида олиб борилиши ҳалиям кузатилмоқда. Мана ўзбек тилига давлат тили мақоми берилганлигига ҳам 30 йилдан кўп вақт ўтаяпти. Шу пайтгача қонун талабларида қайд этилганидек, давлат тилида ҳужжатлар қабул қилиш, иш юритиш ва ҳокозаларга эриша олмадик. Хўш, бу кетишда биз қачон давлат тили ҳақидаги қонунчилик талабларини таъминлаймиз? Бундан ташқари, айни пайтда баъзи бир кўча ва аҳоли пунктларини номлаш, пешлавҳалар, реклама ва эълонларимиз ҳақида ҳам кўп куйиниб гапириш мумкин. Бугун жонажон тилимиз ютуқлари билан бирга, баъзи бир юқоридаги каби муаммоларимиз ҳам борлиги бизни жипсликда, биргаликда ҳаракат қилишимизни талаб этади, албатта.
Президентимиз Шавкат Мирзиёевнинг ўзбек тилига давлат тили мақоми берилганининг ўттиз йиллигига бағишланган тантанали маросимдаги нутқи ҳамда 2019 йил 21 октябрдаги “Ўзбек тилининг давлат тили сифатидаги нуфузи ва мавқеини тубдан ошириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги Фармони белгиланган ҳар йўналишлар ҳар доим биз учун муҳим дастурлар амал бўлиши керак.
Вазирлар Маҳкамаси томонидан 2020 йил 20 январдаги 34-сонли қарори ижросини ҳамда Ўзбекистон Республикаси Ҳукуматининг давлат ва хўжалик бошқаруви ҳамда маҳаллий давлат органларида давлат тилида иш юритишни самарали ташкил этиш бўйича белгиланган вазифаларни тизимда амалга ошириш мақсадида, Ўзбекистон Республикаси Экология ва атроф муҳитни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси томонидан маънавий-маърифий ишлар самарадорлигини ошириш, давлат тили тўғрисидаги қонун ҳужжатларига риоя этилишини таъминлаш масалалари бўйича маслаҳатчилар тайинланди.
Келгусида Ўзбекистон Республикаси Экология ва атроф муҳитни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси тизимида ишлаётган ходимларни давлат тили лотин алифбосига ўргатиш курсларида ўқитиш, шунингдек давлат қўмитасининг Маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги баённома, Маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги ишни кўриб чиқиш баённомаси, Маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги иш юзасидан чиқарилган қарор; Маъмурий ҳуқуқбузарлик учун жарима, тўлов варақасини бланкаларини марказлашган ҳолда лотин алифбосида тайёрланиши режалаштирилмоқда.
Чунки ўзи саъй-ҳаракатларимиз келажакда буюк мутафаккирларимиз ижод қилган, аждодларимиз сўзлашган, энг муҳими, миллат руҳи бўлган она тилимизни нафақат сақлаб қоламиз, балки уни тўла-тўкис келажак авлодларга етказишга ҳам кенг имкон беради. Бир сўз билан айтганда, давлатимиз раҳбари таъкидлаганидек: “Ҳар биримиз давлат тилига бўлган эътиборни мустақилликка бўлган эътибор деб, давлат тилига эҳтиром ва садоқатни, она ва танга эҳтиром ва садоқат деб билишимиз, шундай қарашни ҳаётимиз қоидасига айлантиришимиз керак. Бу олижаноб ҳаракатни барчамиз ўзимиздан, ўз оиламиз ва жамоамиздан бошлашимиз, она тилимизга, урф-одат ва қадриятларимизга ҳурмат, Ватанга меҳримизни амалий фаолиятда намоён этишимиз керак”.
Қувончли томони, давлатимиз раҳбари ташаббуси билан Вазирлар Маҳкамаси ҳузурида Давлат тилини ривожлантириш департаменти ташкил этилгани ҳам айни муддао бўлди. Ушбу янги тузилма биз маслаҳатчиларнинг ишини самарали ташкил этишда муҳим роль ўйнайди, деб ўйлайман.
Бир сўз билан айтганда, тилимизни юксакларга кўтариш, ёшлар қалбига чуқур сингдириш ва бошқа муҳим йўналишларда амалга оширилиши муҳим ва долзарб бўлган ишларимиз ҳали кўп. Бу борада биргаликда ҳаракат қилишга барчани даъват этаман!
МИЛЛИЙ БОЙЛИГИМИЗ –ЎЗБЕК ТИЛИ ҲАМИША ЭЪЗОЗГА ЛОЙИҚМИЛЛИЙ БОЙЛИГИМИЗ –ЎЗБЕК ТИЛИ ҲАМИША ЭЪЗОЗГА ЛОЙИҚ

Бугунги глобаллашув даврида ҳар бир халқ, ҳар қайси мустақил давлат ўз миллий манфаатларини таъминлаш, бу борада аввало ўз маданиятини, азалий қадриятларини, она тилини асраб-авайлаш ва ривожлантириш масаласига устувор аҳамият қаратиши табиийдир. Негаки тил софлигини асраб қолиш – миллат қаршисидаги муҳим вазифа, келажак олдидаги қарздир. Сўз мулкининг султонидан мерос қолган нодир ҳикмат - “Тилга ихтиёрсиз – элга эътиборсиз” мисраларини ёд билганлар кўп. Алишер Навоий тилнинг миллат тарбиясида тутган ўрни қанчалар беқиёслигини икки оғиз жумласида мукаммал кўрсатган. Албатта тилга доимий эътибор - миллат келажаги камолоти, анъаналаримиз, қадриятларимиз давомийлигини таъминлаши шубҳасиз.
Ахборот тезлиги қуёш тезлигига тенглашаёган замонда яшаяпмиз. Медиа маконда бир-биридан ўзаётган интернет тармоқлари истаймизми, йўқми халқ номли катта аудитория минбарида сўзлагач кишилар онгу руҳониятига қайсидир маънода таъсир этувчи кучга айланади. Миллий матбуотда ҳеч бир тўсиқсиз жаранглаётган овозларнинг барчаси ҳам тилимиз софлигига хизмат қилаяпти, дея олмаймиз. Айрим манбаларда шевалар устунлиги, ғализ жумлалар, жаргонлар ижтимоий ҳаётимизга бамайлихавотир кириб келаётгани ўзбек тили фидоийлари, мутасадди олимлар, кенг жамоатчиликни ташвишга солмай қўймаяпти.
Давр – муттасил янгиланишга эга. Лекин миллатнинг тили, қадриятлари, урф-одатлар, анъаналар ўзгармасдир.
Ўзбек тилининг халқимиз ижтимоий ҳаётида ва халқаро миқёсдаги обрў-эътиборини тубдан ошириш, униб-ўсиб келаётган ёшларимизни ватанпарварлик, миллий анъана ва қадриятларга садоқат, улуғ аждодларимизнинг бой меросига ворислик руҳида тарбиялаш, мамлакатимизда давлат тилини тўлақонли жорий этишни таъминлаш мақсадида Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2019 йил 21 октябрда имзолаган “Ўзбек тилининг давлат тили сифатидаги нуфузи ва мавқеини тубдан ошириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги фармони кенг жамоатчилик томонидан юксак эътибор билан кутиб олинди. Ушбу ҳужжат ижросини таъминлаш мақсадида Вазирлар Маҳкамасида Давлат тилини ривожлантириш департаменти ташкил этилди ва жорий йил 20 январда “Мамлакатда давлат тилида иш юритишни самарали ташкил қилиш чора-тадбирлари тўғрисида” ҳукумат қарори қабул қилинди. Ушбу ҳужжат барча соҳаларда иш юритишни давлат тилида тўлақонли ташкил этиш, давлат тили тўғрисидаги қонун ҳужжатларига сўзсиз риоя этишни таъминлаш, географик ва бошқа топонимик объектлар, маданий мерос объектлари қонун ҳужжатларига мувофиқ ном берилиши, ҳудудлардаги барча ташқи ёзувлар, шу жумладан лавҳалар, эълонлар, реклама ва кўргазмали бошқа ахборот матнлари, ташқи реклама материалларининг давлат тили ва реклама тўғрисидаги қонун ҳужжатларига мувофиқ бўлишини таъминлаш каби вазифалар белгиланган.
Шунингдек Давлатимиз раҳбари “Ўзбек тили байрами кунини белгилаш тўғрисида”ги қонунни имзолади. Бу албатта кишилар онгу шуурида давлат тилининг нечоғли муҳимлигини англатиш билан бирга, асрлар оша яшаб келаётган қадимий тилимиз эъзоз ва эътирофга муносиб эканини англатади. Айни кунда Олий Мажлис қонунчилик палатасида яна бир хайрли иш – “Ўзбек тили ҳақида”ги қонуннинг янги, замонавий таҳрири муҳокомаси бўлиб ўтмоқда.
Қонунчилигимиздаги ушбу ислоҳотлар давлат тили мавқеини юқори даражага кўтариш, кишилар онгу шуурида тил маданиятини юксалтириш, давлат тилига эътиборни ҳаёт тарзига айлантириш, ўзбек тилини ривожлантиришга ҳисса қўшаётгани билан аҳамиятли.
Ушбу сиёсий жараёнларга ҳар биримиз иштирокчимиз. Шу юртда яшаётган ҳар бир фуқаро давлат тилида соф сўзлай олиши, уни ҳурмат қилиши зарур. Зеро ўзбек тилига давлат тили мақоми берилганига 30 йил тўлди. Бу албатта етарли тажриба демакдир. Жойларда, корхона ва муассасаларда ўзбек тили ва адабиёти марказларини очиш, ўзбек тилида иш юритиш услублари ва ўзбек тилида сўзлашиш, нутқ маданияти курсларини онлайн ташкил этиш мутасаддилар қатори, тилимиз ва миллатимиз жонкуярлари, олимларимиз қаршисида турган маънавий вазифа, миллий позиция, десак муболаға бўлмас. Айни карантин вақтида бунинг учун вақт ҳам, масъулият ҳам топилади. Зеро ҳукуматимиз томонидан олиб борилаётган хайрли ишларда ташаббус кўрсатиш ҳаққоний ватанпарварлик намунаси, маънавий бурчимиздир.
Ҳилола ИСМАТОВА