МИЛЛИЙ БОЙЛИГИМИЗ –ЎЗБЕК ТИЛИ ҲАМИША ЭЪЗОЗГА ЛОЙИҚМИЛЛИЙ БОЙЛИГИМИЗ –ЎЗБЕК ТИЛИ ҲАМИША ЭЪЗОЗГА ЛОЙИҚ

Бугунги глобаллашув даврида ҳар бир халқ, ҳар қайси мустақил давлат ўз миллий манфаатларини таъминлаш, бу борада аввало ўз маданиятини, азалий қадриятларини, она тилини асраб-авайлаш ва ривожлантириш масаласига устувор аҳамият қаратиши табиийдир. Негаки тил софлигини асраб қолиш – миллат қаршисидаги муҳим вазифа, келажак олдидаги қарздир. Сўз мулкининг султонидан мерос қолган нодир ҳикмат - “Тилга ихтиёрсиз – элга эътиборсиз” мисраларини ёд билганлар кўп. Алишер Навоий тилнинг миллат тарбиясида тутган ўрни қанчалар беқиёслигини икки оғиз жумласида мукаммал кўрсатган. Албатта тилга доимий эътибор - миллат келажаги камолоти, анъаналаримиз, қадриятларимиз давомийлигини таъминлаши шубҳасиз.
Ахборот тезлиги қуёш тезлигига тенглашаёган замонда яшаяпмиз. Медиа маконда бир-биридан ўзаётган интернет тармоқлари истаймизми, йўқми халқ номли катта аудитория минбарида сўзлагач кишилар онгу руҳониятига қайсидир маънода таъсир этувчи кучга айланади. Миллий матбуотда ҳеч бир тўсиқсиз жаранглаётган овозларнинг барчаси ҳам тилимиз софлигига хизмат қилаяпти, дея олмаймиз. Айрим манбаларда шевалар устунлиги, ғализ жумлалар, жаргонлар ижтимоий ҳаётимизга бамайлихавотир кириб келаётгани ўзбек тили фидоийлари, мутасадди олимлар, кенг жамоатчиликни ташвишга солмай қўймаяпти.
Давр – муттасил янгиланишга эга. Лекин миллатнинг тили, қадриятлари, урф-одатлар, анъаналар ўзгармасдир.
Ўзбек тилининг халқимиз ижтимоий ҳаётида ва халқаро миқёсдаги обрў-эътиборини тубдан ошириш, униб-ўсиб келаётган ёшларимизни ватанпарварлик, миллий анъана ва қадриятларга садоқат, улуғ аждодларимизнинг бой меросига ворислик руҳида тарбиялаш, мамлакатимизда давлат тилини тўлақонли жорий этишни таъминлаш мақсадида Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2019 йил 21 октябрда имзолаган “Ўзбек тилининг давлат тили сифатидаги нуфузи ва мавқеини тубдан ошириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги фармони кенг жамоатчилик томонидан юксак эътибор билан кутиб олинди. Ушбу ҳужжат ижросини таъминлаш мақсадида Вазирлар Маҳкамасида Давлат тилини ривожлантириш департаменти ташкил этилди ва жорий йил 20 январда “Мамлакатда давлат тилида иш юритишни самарали ташкил қилиш чора-тадбирлари тўғрисида” ҳукумат қарори қабул қилинди. Ушбу ҳужжат барча соҳаларда иш юритишни давлат тилида тўлақонли ташкил этиш, давлат тили тўғрисидаги қонун ҳужжатларига сўзсиз риоя этишни таъминлаш, географик ва бошқа топонимик объектлар, маданий мерос объектлари қонун ҳужжатларига мувофиқ ном берилиши, ҳудудлардаги барча ташқи ёзувлар, шу жумладан лавҳалар, эълонлар, реклама ва кўргазмали бошқа ахборот матнлари, ташқи реклама материалларининг давлат тили ва реклама тўғрисидаги қонун ҳужжатларига мувофиқ бўлишини таъминлаш каби вазифалар белгиланган.
Шунингдек Давлатимиз раҳбари “Ўзбек тили байрами кунини белгилаш тўғрисида”ги қонунни имзолади. Бу албатта кишилар онгу шуурида давлат тилининг нечоғли муҳимлигини англатиш билан бирга, асрлар оша яшаб келаётган қадимий тилимиз эъзоз ва эътирофга муносиб эканини англатади. Айни кунда Олий Мажлис қонунчилик палатасида яна бир хайрли иш – “Ўзбек тили ҳақида”ги қонуннинг янги, замонавий таҳрири муҳокомаси бўлиб ўтмоқда.
Қонунчилигимиздаги ушбу ислоҳотлар давлат тили мавқеини юқори даражага кўтариш, кишилар онгу шуурида тил маданиятини юксалтириш, давлат тилига эътиборни ҳаёт тарзига айлантириш, ўзбек тилини ривожлантиришга ҳисса қўшаётгани билан аҳамиятли.
Ушбу сиёсий жараёнларга ҳар биримиз иштирокчимиз. Шу юртда яшаётган ҳар бир фуқаро давлат тилида соф сўзлай олиши, уни ҳурмат қилиши зарур. Зеро ўзбек тилига давлат тили мақоми берилганига 30 йил тўлди. Бу албатта етарли тажриба демакдир. Жойларда, корхона ва муассасаларда ўзбек тили ва адабиёти марказларини очиш, ўзбек тилида иш юритиш услублари ва ўзбек тилида сўзлашиш, нутқ маданияти курсларини онлайн ташкил этиш мутасаддилар қатори, тилимиз ва миллатимиз жонкуярлари, олимларимиз қаршисида турган маънавий вазифа, миллий позиция, десак муболаға бўлмас. Айни карантин вақтида бунинг учун вақт ҳам, масъулият ҳам топилади. Зеро ҳукуматимиз томонидан олиб борилаётган хайрли ишларда ташаббус кўрсатиш ҳаққоний ватанпарварлик намунаси, маънавий бурчимиздир.
Ҳилола ИСМАТОВА
“КЕЧИРАСИЗ, НИҚОБИНГИЗ ТОЗАМИ?”
“КЕЧИРАСИЗ, НИҚОБИНГИЗ ТОЗАМИ?”

Бугун дунёда энг ­қимматбаҳо капитал нима? Ғоя! Илғор ва креатив ғоялар! Ҳар қандай жараённинг ўзаги шу! Тараққиётга бусиз эришиш ҳам имконсиз. Ғоя — мақсадга, мақсад — амалга айландими, билингки, муваффақият манзили яқин!

“Халқ сўзи” газетаси бу жараённи оддийгина ишбилармон фаолияти мисолида очиб беришга ҳаракат қилибди. Мақола қаҳрамон тилидан баён этилган шундай ҳикоя билан бошланади: “Ҳар куни тонгги соат 4:00да уйқудан уйғонаман ва ўзимга-ўзим савол бераман: кеча ишим қандай бўлди, сермазмун ўтдими, режалаштирган барча юмушни бажара олдимми? Амалга оширолмаган бўлсам, нима учун бундай бўлди, деган саволларимга жавоб қидираман. Аслида ҳар бир инсон мана шундай мушоҳада юритиб туриши керак, ўшанда иш олдинга силжиши, шубҳасиз...”.

Материалда Тошкент вилоятилик фермер Маматқул ота Саломовнинг илғор тажрибаси қаламга олинган. Қизиқ, 83 ёшли тадбиркор нима учун айнан шу интенсив усулни танлади? Натижаси қандай бўлди? Бу ҳақда таҳририят ходими Раҳим Шерқуловнинг “Сувдаги хазина” сарлавҳали мақоласида ўқийсиз.

Бу йил мамлакатимизда коронавирус пандемияси боис жорий этилган чекловлар абитуриентларнинг ўқишга кириш учун тайёргарлик жараёнига ҳам таъсир ўтказди. Шу боис Президентимиз мутасаддиларга битирув ва кириш имтиҳонларини соддалаштириш юзасидан таклифлар ишлаб чиқиш, абитуриентларни қўллаб-қувватлаш, тест топширишдаги мавжуд тартибларни соддалаштириш бўйича топшириқлар берганди. Хўш, бунинг амалий натижалари нималарда намоён бўлмоқда? Бу йилги тест синовлари қандай шароитда ўтади? Ҳужжат топшириш жараёни қандай кечмоқда? Қайси фанлардан тест топшириш керак? Топшириқлар соддалаштирилдими? Бу каби саволлар жавобини Янги Ўзбекистон» газетасида чоп этилган “Тест синовлари: талаб, тартиб ва ўзгаришлар” сарлавҳали мақоладан топасиз.

“Народное слово” газетасида Сергей Лининг Давлат солиқ қўмитаси раиси Шерзод Кудбиевдан олган интервьюси “Налоговая политика: не дать бизнесу уйти ко дну” (“Солиқ сиёсати: бизнес таназзулига йўл қўйилмайди”) сарлавҳаси остида эълон қилинган. Унда Ш. Кудбиев мамлакатимизда пандемия шароитида тадбиркорликни қўллаб-қувватлаш мақсадида олиб борилаётган солиқ сиёсати борасида ўз фикрларини билдирган.

Хусусан, шу йил 19 март куни Президентимиз томонидан имзоланган фармонга кўра, имтиёзларнинг биринчи пакети шу йилнинг 1 апрелидан 1 октябригача тадбиркорлар учун ижтимоий солиқларни камайтиришни ўз ичига олади. Бу мамлакатда 239 минг нафар хусусий тадбиркорга 232,9 миллиард сўмни иқтисод қилиб қолиш имконини беради. Шунингдек, 2020 йилнинг 15 октябригача мол-мулк ва ер солиғини тўлаш муддати узайтирилди. Солиқ имтиёзларининг иккинчи пакети эса сув ресурсларидан фойдаланиш борасида қатор имтиёзларни кўзда тутади.

Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилотининг қуйидаги хулосасини ўқиб ажабланмаслик мумкин эмас: ҳозир Ер юзи нуфусининг бир миллиарддан зиёди — турли даражадаги ногиронликка эга инсонлар. Уларнинг аксарияти аҳолининг камбағал қатламини ташкил этади ва бу тоифадаги инсонлар ижтимоий ёрдам билан тўлиқ қамраб олинмаган. Шундай экан, ногиронликка эга кишилар давлатнинг кўмагига янаям кўпроқ муҳтож. Бу борада Ўзбекистон қандай йўл тўтмоқда? “Правда Востока” газетасида эълон қилинган “Международные стандарты в сфере защиты прав лиц с инвалидностью: Опыт Узбекистана” (“Ногиронлар ҳуқуқларини ҳимоя қилишнинг халқаро стандартлари: Ўзбекистон тажрибаси”) сарлавҳали материалда шу мавзу таҳлили билан танишасиз.

“Ишонч” газетасида берилган “Масъулиятсиз раҳбарларга танбеҳ” номли мақолада Бухоро вилоятининг Пешку туманидаги спорт мактабларидан бирида мураббийлар мактаб ҳудуди ва стадионини ободонлаштиришга мажбуран жалб қилинганлиги ҳақида сўз боради. Нормурод Мусомовнинг “Ўзингга инсоф берсин, замондош” сарлавҳали мақоласида эса пандемия шароитида қўлни-қўлга бериб, бир-биримизга меҳр-оқибатли бўлиб вазиятдан чиқишни ўйламасдан, оддий тиббиёт ниқобини фалон сўмга пуллашдан тортиб, йўл кира ҳақларини икки, уч баробарга ошириб олган, “Саховат ва кўмак” ҳамда шунга ўхшаш бошқа жамғармаларга келиб тушган пулларни ўзлаштиришга улгурган замондошларимиз ва уларнинг қилмишлари ҳақида мулоҳаза юритилади. Бундан ташқари, газета саҳифаларида “Кечирасиз, ниқобингиз тозами?”, “30 кишилик тўйлар” каби мақолалар ҳам чоп этилган.

“Журналист ким ўзи? Унинг меҳнатини, ички кечинмаларини айшу ишрат кўнглига урган бир ҳовуч тўралар асло тушунмайди. Журналист —қалб меъмори. Бошқаларнинг муаммоси деб бош урган эшиклар бир кун ўзига керак бўлганида очилмаслигини билиб туриб, одамларга яхшилик қилишга ўрганган касб эгаси у. Вақти келиб ҳақ сўзини айтиб, қўлини осмонга узатса етадиган айрим амалдорларнинг “тинчини бузгани” учун суд залигача боришга ҳам тайёр бўлган жасоратли касб эгаси у. «Инсон ва қонун» газетасида босилган “Журналист ким?” номли эсседа ушбу машаққатли касб эгаларининг фидойилиги ҳақида ўқишингиз мумкин. Шунингдек, газетада кимдир чўкаётган, яна бири автоҳалокатга учраган, кимдир бир-бирини савалаётган вақтда ёрдам қўлини чўзиш, уларни ажратиш ўрнига “эксклюзив” лавҳаларни суратга олиб интернет “юлдузига” айланаётганлар танқид остига олинган.

Самарқандда 5 апрель куни коронавирус инфекцияси илк бор қайд этилганида барчанинг ҳаловати йўқолди. Шундан сўнг шаҳардаги қатор шифохоналар фаолияти қайта кўрилиб, бутун эътибор эпидемиологик вазиятни юмшатиш, осойишталикни таъминлашга қаратилди. Касаллик сонининг ортиб бориши, вилоятнинг «қизил» ҳудудга айланиши янада кескин чоралар кўришни тақозо қилди. Тиббиёт муассасаларининг «касби»ни ўзгартиришга киришилди, шифокорлар самарали ишлаши учун зарур шароитлар тўлиқ яратиб берилди. «O’zbekiston bunyodkori» газетасида берилган Ҳамза Шукуровнинг “Лайлаклар саломатлик ва поклик рамзига айлансин” сарлавҳали материали ушбу мавзу таҳлилига бағишланган.

* * *

Янги рукн ва бугунги шарҳ ҳақидаги фикр, таклиф ва истакларингизни pochta@uza.uz манзилида кутиб қоламиз.

https://bit.ly/2YXjR7G
Журналист ким?
ЖУРНАЛИСТ КИМ?
ЖУРНАЛИСТ — давр куйчиси. Бугуннинг суратини кўрсатиб бера оладиган, ҳар бир куннинг, ҳар бир лаҳзанинг ҳароратини юракларга етказа оладиган, муҳрлайдиган касб эгаси.
Одатда тантаналар, шонли саналар арафасида ҳаммамиз худди тўйларга янги кўйлак кийган каби жарангдор сўзларимизни ишлатишга ўрганиб қолганмиз. Бу гал касб байрамимиз арафасида нимагадир эски анъанадан чекиниб, кўнглимиздан ўтган ўйларни қоғозга туширишга аҳд қилдик. Бунга йиллар давомида тўпланган армонлар ва бугунги сўз эркинлиги сабаб бўлса керак...
Хўш, журналист ким ўзи?
Юракдан-юракка ўтгувчи йўлларда журналистнинг изи бор. Инсонга таскин, тасалли берувчи журналистнинг мададга муҳтожларни кўра оладиган қалб кўзи бор. Кимнингдир йиллар давомида чўзилган муам­мосини ҳал этган, ёруғ бир ҳолатдан чексиз миннатдорлик юзи бор журналистда.
Ҳаёт қувончлари ва ташвиш­лари мудом ёнма-ён экан, фуқароларимиз ўз дарди, дунёси, ғаму ташвишлари билан не-не идораларга бош уради. Энг сўнгги илинж истаб, уларни сарсон-саргардон қилган кимсалардан шикоят қилиб, таҳририятларга журналистларнинг ҳузурига боришга ошиқади. Сўнгги нажот остонасида уларнинг кўкрагидан ҳеч ким итармаслигини, дардини тинглайдиган журналист бор эканлигини яхши билишади. Кимдир кўчада қолдим, уй ололмадим, кимдир пенсияга чиқа олмаяпман, кимдир ноҳақликдан ишдан бўшатишди, тиклашга ёрдам беринг деса, яна кимдир ногирон бўла туриб, “ногирон эмас”лиги борасидаги бузилган ҳақ-ҳуқуқимни тиклаб беринг, фирибгарлардан панд едим, зўравонлик қурбони бўлдим, ўз ерим ўзимга тегмаяпти, коррупция ва бюрократларнинг дастидан дод, деб мурожаатлар қилади.
Одамлар журналистга адолат истаб, ҳақиқат истаб мурожаат қилишади. Журналист улар билан бирга ҳақиқатнинг ёпиқ эшиклари ортида қанчалар мустар бўлиб сарғаяди, адолатнинг кўчаларида саргардон кезади. Ўша суд залидаги ҳақсиз жазолар сабаб озодликдан маҳрум қилинган шахс билан, унинг яқинлари билан бирга изтироб чекади, ҳақиқатни излаб курашади. Журналист суриштируви давомида жуда “баланд” турувчи идораларга бош суқавериб, югуравериб, анча савдоларга дуч келади. Ойлаб, йиллаб битмаган ишлар битса агар, ечилмаган муаммолар ҳал этилишига ҳисса қўшиб, ўксик кўнгилларга бир қатим ёруғлик олиб кирса агар, ундан бахтли одам йўқ. Бу шодликлар таъмини эса тотган билади...
Журналист ким ўзи?
Унинг меҳнатини, ички кечинмаларини айшу ишрат кўнг­лига урган бир ҳовуч тўралар асло тушунмайди. Журналист — қалб меъмори. Бошқаларнинг муаммоси, деб бош урган эшиклар бир кун ўзига керак бўлганида, очилмаслигини била туриб ҳам одамларга яхшилик қилишга ўрганган касб эгаси у. Вақти келиб ҳақ сўзни айтгани учун, қўлини осмонга узатса етадиган айрим амалдорларнинг “тинчини бузгани” учун суд залигача боришга ҳам тайёр бўлган жасоратли касб эгаси у.
Гоҳида камчиликларни топиб ёзган журналист айбдору хатога йўл қўйган, айрим фуқароларнинг ҳақ-ҳуқуқларини бузганлар, давлат мулкини талон-торож қилганлар ғолиб бўлган ҳолатларни ҳам кўрганмиз.
Чунки бу энг осон йўл. Бундан ҳам баттари эса — “қўллари узунлар” дастидан содир этилган бахтсиз ҳодисалардан Худо асрасин...
Устозимдан айирган мақола — “Ғирромлик” эди...
Бу мудҳиш воқеа 16 йил аввал содир бўлганди. Кечагидек эсимда. Навоий вилоят ҳокимининг матбуот котиби қўнғироқ қилиб: “Устозингиз Тошкентда автоҳалокатга учрабди, уйдагиларига тезроқ билдириш керак”, дея хабар берди. Бу хабар шунчалик даҳшатли эдики, отамдек меҳрибон устозимдан жудолик даҳшатини сезгандим. Уйдагилар устоз бу ёруғ оламни тарк этганидан хабар топди. “Халқ сўзи” газетасининг Навоий вилояти мухбири бўлиб ишлаётган журналист Абдуваҳоб Пирматов таҳририятга хизмат сафарига бориб, тирик қайтмаслиги ҳеч кимнинг етти ухлаб тушига ҳам кирмаган эди. Қалами ўткир, ўзи оддий журналистнинг сирли ўлими сирлилигича қолишини истаганлар бунинг уддасидан чиқишди. Аммо у “Халқ сўзи” газетасида чоп этилган “Навоийдонмаҳсулот” корхонаси ҳақида ёзилган “Ғирромлик”, деб номланган танқидий мақоласи учун “кетгани”ни кўпчилик яхши билар эди... Чунки устозни “уриб кетган” машина ҳайдовчисининг хатти-ҳаракатларида, терговни олиб борган ҳуқуқ-тартибот идоралари ходимларининг уни “ҳимоя” қилишларида сир яширин эди... Тунда содир бўлган бу фожиа экспертизаси Тошкентда ўтказилганлиги ва бунда на оиласидагилар ва на яқинлари иштирок этмаганлиги ҳам бу ерда қандайдир жумбоқ борлигини исботлайди. Афсусланарлиси эса, унинг ўлимида ҳеч ким айбдор бўлмади, жазоланмади...
Устозни тупроққа қўядиган куни “Халқ сўзи”нинг мухбири Абдуваҳоб Пирматов энг сўнгги мақоласи билан газета саҳифаларида ўз мухлислари, ўз ўқувчилари билан видолашди. “Йилнинг энг фаол журналисти” бўлган А.Пирматовнинг ҳаёти 53 ёшида ана шундай фожиали якун топди. Аммо қайтар дунёларнинг қайтиши аниқлиги, ёмонлик албатта ва юз чандон оғирроқ эканлигини инобатга оладиган бўлсак, айбдорлар Оллоҳнинг жазосидан қоча олмади. Озодлик тирикликдан ҳам қадрли эканлиги учун шундай фикр билдираётганимизни, кимни назарда тутаётганимизни кўпчилик англаган бўлса керак...
Адабиётшунос олим Иброҳим Ҳаққулнинг “Ҳақиқатни айтадиган одамнинг кафани елкасида бўлиши керак...” деган фикрларини яна такрор-такрор эслашга мажбурмиз. Ҳақиқат учун жонини хатарга қўяётган, бошларида тегирмон тоши айланаётган журналистлар, афсуски, ҳозир ҳам йўқ эмас.
Сўз эркинлиги томон хайр­ли йўлга тушганимиз билан журналистларга қилинаётган тазйиқлар, танқидий чиқишлар учун таъқиблар ва пўписалардан ҳозир ҳам холи эмасмиз.
Бу жиҳатдан гоҳида бошқа давлатлардаги журналист ҳамкасбларимиз ҳаётини, қаламини “ПРЕССА”, деган ёрлиқнинг ўзиёқ, ҳатто ўқ ёмғирлари ёғилаётган, оловли нуқталарда ҳам ҳимоя қилаётганлигига ҳавас қиламиз. Журналистнинг ҳаёти дахлсизлиги жуда муҳим. Журналист қўлидаги ўткир қуроли билан жамиятдаги иллатларга муросасиз курашиш йўлида хизмат қилади. Бу ғаддор дунё эса... уни душманга, айрим амалдорлар эса уни рақибга айлантириб қўяди ўзича.
Ҳадиси шарифлардан бирида шундай ёзилган: “Кимки бирор камчилик ёки гуноҳ ишни кўрса, қўли билан тўхтатсин, агар қодир бўлмаса, тили билан қайтарсин. Агар бунга ҳам қодир бўлмаса, дилидан ўтказсин”. Журналист шунинг учун камчиликларни кўриб-кўрмасликка олиб кета олмайди. Чунки унинг виждони уйғоқ. Виждонга эса қарши бориб бўлмайди.
Биргина мисол. Бир вақтлар айтган ҳақ сўзи учун “Армиямиз обрўсини туширган журналист”, дея бошига не-не тошлар отилган Карим Баҳриев бугун нафақат юртимизда, балки кўплаб чет давлатлар тан оладиган энг кучли журналистлардан бири эканлигини ҳеч ким инкор эта олмайди. Бу ҳақиқатнинг, қаламнинг синмаслигидан далолатдир.
Бошпанаси қалам, кўрпаси қалам...
Журналистлар жуда хокисор халқ. Манаман деган журналистларнинг кўпчилиги узоқ йиллар ижарама-ижара яшаганидан хабардормиз. Рес­публикада хизмат кўрсатган журналистлардан айримлари ишчилар ётоқхонасидан зўрға жой олганини ҳам биламиз.
Бизни давлат билан халқ ўртасидаги кўприк, баландпарвоз қилиб айтганда, “тўртинчи ҳокимият”, дейишади. Аммо кези келганида, айримлар бу кўприкка ўт қўйиб юборишга ҳам тайёр туришади... Бировларнинг имтиёзларини тиклаб бериш учун елиб-югурадиган журналистнинг ўзида жилла қурса биттагина имтиёзи йўқлигини айтмайсизми?
Бу асло ўтмишга қайтиш эмас, ҳозир ҳам кучини йўқотмаган ҳақиқат. 80-йилларда Собиқ иттифоқ журналистлар уюшмаси аъзоси эдим. 1986 йилда оиламизга Навоий шаҳридан 3 хонали уй ажратилди. Бу уйнинг бир хонаси журналистлигим учун журналистлар ижодий уюшмасининг оммавий ахборот воситаларига доир ҳужжати асосида қўшиб берилганди.
Бугун бундай имтиёзлар уёқда турсин, жамиятни сўзи билан уйғотадиган, ҳар битта ҳарф устида ҳушёр турадиган касб эгаларининг турмуш шароитлари ҳам ҳамин қадар эканлигига нима дейсиз? Шунга қарамасдан, бу касб эгалари ҳамиша даврнинг садоси бўлиб мағрур ҳолда майдонга чиқаверади.
Байрамингиз муборак бўлсин, фидойи ҳамкасблар.
Маруса ҲОСИЛОВА,
журналист
5-июнь Бутунжаҳон атроф-муҳитни муҳофаза қилиш куни5-июнь Бутунжаҳон атроф-муҳитни муҳофаза қилиш куни
Атроф муҳит муҳофазаси учун барчамиз маъсулмиз!
Ёшлар онгида экологик маданиятни шакллантириш, уларни атроф муҳит тозалиги ва мусоффолигини сақлаб қолиш ҳамда кейинги авлодларга етказиш учун маъсуллик руҳида тарбиялаш.

Ҳозирги глобаллашув даврида ёшларнинг онги ва қалбида меҳр ва маданиятни ўстириш учун кураш қизғин паллага кирган бир вақтда, уларда экологик маданиятни шакллантириш, келажак авлод учун мусаффо табиатни асраб қолиш, муҳим вазифалардан бўлиб ҳисобланади. Шундай экан экологик муаммолар бунданда кенгайиб уларни ҳал этиш муҳим долзарб вазифалардан бўлиб қолмасдан бу муаммоларни ҳал қилишда инсоният учун асосан экологик маданият ва экологик онгнинг ўрни беқиёслигини тушуниб етмоғи лозим. Янги асрнинг баркамол кишиси ўзида экологик маданият унсурларини ҳам намоён эта олиши замон талабидир. Экологик маданият- бу атроф-муҳит тўғрисида чуқур билимга, табиатни асраш туйғусига эга бўлиш, ўсимликлар ҳамда ҳайвонларга нисбатан ғамхўрлик кўрсатишга, табиат заҳираларидан оқилона фойдаланиш, уларни кўпайтириш борасида қайғуришга қаратилган амалий фаолиятнинг юксак кўрсаткичидир. Истеъмолдан ортиқча сув жўмраклардан оқишига йўл қўймаслик, сув ҳавзаларини ифлослантирмаслик, чиқиндиларни дуч келган жойга ташламаслик, турар-жойларни озода сақлаш, ҳайвонларга ғамхўрлик қилиш, қушларни парваришлаш каби ҳаракатларни амалга ошириш экологик маданиятлиликнинг энг оддий кўринишлари саналади. Бу муаммолар айтилганда жуда жўн бўлиб эшитилиши мумкин, аслида эса муаммоларнинг бошланиши ана шундай биз эътибор қаратмайдиган қўштирноқ ичидаги майда муаммолардан келиб чиқади. Шундай экан ҳозирги даврда табиат ва инсон, фан-техника тараққиёти ва атроф-муҳит, жамият ва экология ўртасида номутаносиблик вужудга келмоқда.
Табиат ва инсон ўртасидаги муносабат маълум бир қонунлар орқали бошқарилади, уларга риоя қилмаслик эртами кечми албатта экологик ҳалокатга олиб келади. Бу муаммо ўзининг инсониятга келтираётган ва келтириши мумкин бўлган фожиали оқибатлари жиҳатидан ядро уруши ҳалокатидан кейин иккинчи ўринда туради.
Экологик фожиаларни бу даражада жадаллашиб боришини олдини олишда экологик маданият ва экологик онг алоҳида ўрин тутади.
Экологик маданият ва экологик онгнинг асосий вазифаси халқимиз экологик маданиятини ошириш орқали ҳуқуқий фуқаролик жамияти тамойиллари асосида табиатдан фойдаланишни йўлга қўйиш, табиатни муҳофаза қилиш соҳасида Давлат назорати билан бир қаторда жамоатчилик назоратини кучайтириш, халқимиз онги ва маданиятида она ватанимиз табиатига бўлган меҳр-муҳаббатини ошириш, уни асраб-авайлаш ва келгуси авлод учун зарур ҳаётий шароитлар қолдиришимиз кераклигини кўрсатишдир.
Инсон табиатнинг бир бўлаги бўлган ҳолда, у билан муносабат орқали экологик маданият шакллана бориши туфайли табиатни муҳофаза қилиш ва улардан оқилона фойдаланишни тартибга солишда уни бошқариш учун табиат қонунларини кашф қилиб келган. Аммо инсон ўзининг табиатга таъсири орқали ундаги мувозанатни бузди ва табиат ҳодисаларининг даврий кетма кетлигини издан чиқарди.
Халқимизда бир мақол бор: “Булоқ суви қуримагунча инсон унинг қадрига етмайди.” Дарҳақиқат, неча асрлар давомида инсон ўзининг тараққиёти жараёни билан бирга экология инқирози жараёнини тезлаштирди.
Табиатимизни асраш, уни муҳофаза қилиш, табиатдан оқилона фойдаланиш ва жамиятда экологик маданият ва экологик онгни ривожлантириш шу заминда яшаётган ҳар бир инсоннинг она ватанимизга, унинг табиатига бўлган фарзандлик бурчидир. Юртимиз келажаги ёш авлодлар қўлида экан, уларни ҳар томонлама етук, инсонпарвар, табиат ва жамият олдида масъуллик руҳида тарбиялаш энг устивор мақсадларимиздан биридир. Бугунги кунда халқимиз ва давлатимиз тарихида катта ижтимоий-сиёсий ва иқтисодий ўзгаришлар юз бермоқда. Кўп асрлик беқиёс маънавий меросимиз тарихи маданиятимиз дин тилимиз қайта қад ростлади. Барча турдаги таълим муассасаларида ёшларимиз қалбида миллий ифтихор, экологик мадананиятни таркиб топтиришга жиддий аҳамият берилмоқда.
Хулоса ўрнида шуни айтиш мумкинки, табиат инсонларнинг барча моддий, маънавий рухий эҳтиёжларини қондирувчи асосий манбадир. Шундай экан табиат бизга эмас, биз табиатга муҳтожмиз. Табиатни асраш ва ундан оқилона, тежаб тергаб фойдаланиш барчамизминг инсонийлик ва конституциявий бурчимиздир.
А.Жалилов
Ўзбекистон Экологик партияси Навоий вилоят Кенгаши раиси,
Халқ депутатлари Навоий вилоят Кенгаши депутати
ҚИШЛОҚ ХЎЖАЛИГИ МАҲСУЛОТЛАРИНИ ТАЙЁРЛАШ ВА СОТИШДА ХАРИДЛАР САМАРАДОРЛИГИНИНГ УСТУВОРЛИГИҚИШЛОҚ ХЎЖАЛИГИ ВА КЛАСТЕР, КЛАСТЕР КЕЛАЖАГИМИЗ

Аҳолини озиқ-овқатнинг асосий турлари билан кафолатли таъминлаш масалаларига кўпроқ эътибор қаратиш зарурлиги дунёда ҳам, мамлакатимизда ҳам юзага келган вазият нархларни барқарорлигини таъминлаш муҳимлиги тақозо этмоқда. Жаҳон бозори конъюнктураси таҳлили энергия нархларининг пасайиши ва озиқ-овқат маҳсулотларининг ўсишини кўрсатмоқда. Натижада бир қатор давлатлар ун, буғдой, гуруч, мой, картошка ва бошқа маҳсулотларни экспорт қилишни чеклайди. Масалан, жорий йилда Ўзбекистонга ун импорт ҳажми ўтган йилнинг шу даврига нисбатан қарийб 50 фоизга, ғалла 31 фоизга камайди. Бироқ, донни давлат томонидан харид қилиш нархларининг ошиши, деҳқонларнинг қизиқиши ортиб бораётгани сабабли, кўпроқ буғдой йиғиб олиниши натижасида ички бозордаги нархлар барқарорлиги таъминланди.
Ушбу ва бошқа омиллар қишлоқ хўжалик маҳсулотларини етиштиришни кўпайтириш ва уларни аҳолига этказиб бериш механизмларининг самарадорлигини ошириш лозим бўлади. Шу муносабат билан қишлоқ хўжалигини ислоҳ қилишга инновацион ёндашув - қишлоқ ва шаҳарда аҳолининг фаровонлигини сезиларли даражада оширадиган кластер тизимини жорий этиш алоҳида аҳамиятга эга.
Президентимизнинг 2019 йил 23 октябрдаги фармони билан Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалигини ривожлантиришнинг 2020-2030 йилларга мўлжалланган стратегияси қабул қилинди. Унга мувофиқ, юқори қўшилган қийматли маҳсулотлар ишлаб чиқариш мақсадида мева-сабзавот кластерлари ташкил этилмоқда. Биринчи кластерлардан бири - қишлоқ хўжалигида тажриба сифатида ташкил этилган “Бек кластер” МЧЖ Ўзбекистон-Буюк Британия қўшма корхонаси тажрибаси аллақачон муваффақиятли деб тан олинган. Бугунги кунда у синовдан ўтказилмоқда ва бутун мамлакат бўйлаб тарқалмоқда.
Давлатимиз раҳбари Олий Мажлисга йўллаган мурожаатида “… пахта ва ғалла етиштиришга давлат буюртмасини бекор қилиб, ушбу маҳсулотларни бозор тамойиллари асосида харид қилиш тизимига босқичма-босқич ўтамиз.”– деб, таъкидлади.
Маълумки, пахта-тўқимачилик кластерлари Ўзбекистон иқтисодиётидаги янги тузилма сифатида сармоядорларни ўзига жалб қилмоқда. Демак, Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2018 йил 8 августдаги “Ўзбекистон Республикасида Индорама (Сингапур) томонидан замонавий пахта-тўқимачилик ишлаб чиқаришни ташкил этиш чора-тадбирлари тўғрисида”ги қарори асосида ушбу компания мамлакатимизда пахта тўқимачилик кластерини ташкил қилиш учун сармоя киритади.
Инновацион ғояларни амалга оширишга бўлган қизиқиш шундан иборатки, қишлоқ хўжалигидаги кластер усули ерни шудгорлаш, ўсимликларни экиш ва парвариш қилиш, етиштирилган хом ашёдан тайёр маҳсулот ишлаб чиқариш каби жараёнларни ўз ичига олади.Ушбу ягона технологик занжир корхоналар мажмуасини бирлаштиради ва илм-фан, таълим ва ишлаб чиқариш интеграциясини чуқурлаштиришга, янги технологияларни амалиётга жорий қилишга имкон беради.
Масалан, пахта тўқимачилик кластерлари нафақат енгил саноатни, балки озиқ-овқат маҳсулотларини қайта ишлаш, фармацевтика, қурилиш материаллари ва бошқа кўплаб соҳаларни қамраб олади.Ушбу тизимнинг пировард мақсади обрўли бренд остида, масалан, “Ўзбекистонда ишлаб чиқарилган” каби юқори сифатли маҳсулотларни яратиш, аҳолини иш билан таъминлаш ва ижтимоий ҳимоясини таъминлаш, муносиб меҳнат шароитларини яратиш ва бошқа муҳим муаммоларни ҳал этишдан иборат.
Бундан ташқари, Президентимизнинг 2017 йил 14 декабрдаги “Тўқимачилик ва тикувчилик саноатини ривожлантиришни жадаллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги қарори ижроси доирасида пахта-тўқимачилик ишлаб чиқариши ва кластерлари фаолиятини ташкил этиш бўйича қатор қўшимча чора-тадбирлар амалга оширилди. Натижада пахтачиликда илғор агротехнологиялар жорий этилиб, кластер корхоналари, кластерлар ва фермер хўжаликлари замонавий қишлоқ хўжалиги техникаси билан таъминланмоқда.
Ушбу кластерларнинг энг муҳим хусусияти шундаки, улар моддий-техник базани, шу жумладан замонавий қишлоқ хўжалиги техникасини доимий такомиллаштириб борилиши, қишлоқ хўжалигининг барча турларини сифатли ва ўз вақтида амалга оширилишини таъминлаш ҳисобига юқори қўшимча қийматга эга тайёр маҳсулот ишлаб чиқарилади.
Бу нафақат пахта етиштиришга шу билан бирга Президентимизнинг 2019 йил 11 декабрдаги “Боғдорчилик ва узумчиликни янада ривожлантириш, соҳада қўшилган қиймат занжирини яратиш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги фармонига биноан бозор иқтисодиёти тамойилларига ўтиш жараёнлари, қайта ишлаш ҳажмини ошириш, экспорт қилиш ва қўшимча қиймат яратиш орқали мева ва сабзавотларни етиштиришга ихтисослашган кластерлар яратиш каби барча соҳаларга ҳам тегишлидир.
Ўзбекистон Экологик партияси ўз сайловолди дастурида “ақлли қишлоқ хўжалиги”ни ривожлантириш механизмларини илгари суриш вазифасини қўйди. Бундай механизмлардан бири кластерларнинг экологик маркетинг (яшил маркетинг, экологик маркетинг) тамойиллари билан чамбарчас боғлиқлиги бўлиши мумкин. Бу экологик маркетинг, истеъмол бозорининг экологик тоза муҳитни яратиш истаги контекстида бизнес фаолиятини такомиллаштириш тизимини ўйлаб топишга ва ишлаб чиқишга имкон беради. Бу табиий ресурслар, биринчи навбатда сув етишмовчилиги шароитида атроф-муҳитни сақлаш билан бирга истеъмолчилар ўртасида қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари ва хизматларини оммалаштиришга имкон беради. Экологик маркетинг табиатга зарар келтирмайдиган бозорни ривожлантириш, атроф-муҳитни сақлаш ва яхшилашга йўналтирилган, ишлаб чиқариш, сотиш, истеъмол қилиш, қайта ишлаш ва кейинчалик тасарруф этишда бозор эҳтиёжларини қондиради.
Экологик маркетингнинг жорий қилиниши илмий бозорда мақсадли бозорларнинг эҳтиёжларини аниқлашга имкон беради ва жаҳон озиқ-овқат бозорлари учун кураш самарадорлигини сезиларли даражада оширади. Бунга экологик стандартлар ва истеъмолчилар ва умуман жамиятнинг талабларига риоя қилиш шарти билан рақобатчилардан фарқли равишда яхшироқ усулда эришиш мумкинлигига аминмиз. Мамлакатимизда атроф-муҳитга таъсир этувчи омилларга бўлган талаб ортиб бораётган шароитда экологик маркетингни жорий этиш бозор фаолиятини янада самарали амалга ошириш учун воситадир.
Экологик маркетингнинг яна бир йўналиши мамлакатнинг озиқ-овқат хавфсизлиги муаммосини ҳал қилиш ва аҳолини сифатли маҳсулотлар билан таъминлаш учун уларнинг фермерлари томонидан ишлаб чиқарилган маҳсулотларни сотиш учун шароит яратишда. Шу муносабат билан “экобозорлар” тармоғини яратиш ғояси эътиборга лойиқдир, унинг консепцияси биринчи навбатда экологик тоза маҳсулотларни сотишни ўз ичига олади. Бугунги кунда бу мамлакат иқтисодиётининг инновацион йўналишларидан бирига айланиши керак. “Экобозорлар”нинг оддий бозорлардан фарқи шундаки, улар замонавий иситиш ва ҳавони тозалаш тизимлари, хонада қулай ҳароратни сақлаш учун автоматик тизим билан жиҳозланган бўлади. Экобозорлар ўзларининг санитария ва ветеринария лабораториялари билан жиҳозланган бўлиши керак. Барча маҳсулотлар токча остига қўйилишдан олдин энг янги жиҳозларда синчковлик билан текширилади.
Экобозорлар маҳаллий фермерлар билан ишлашга эътибор қаратишлари керак. Таъминловчилар учун имтиёзлар ва чегирмаларнинг махсус тизимини ишлаб чиқиш керак.Улгуржи савдога, маҳаллий маҳсулотларни бирламчи қайта ишлаш ва сақлаш учун шароит яратишга алоҳида эътибор қаратиш лозим.
Шундай қилиб, экологик маркетинг орқали, етиштирилган маҳсулотни чет элга экспорт қилиш учун кластерларни Ўзбекистон ичидаги охирги истеъмолчи билан, шунингдек логистика ташкилоти билан боғлаш мумкин деб ҳисоблаймиз.
Хулоса қилиб шуни таъкидлаш лозимки, кластерлар қишлоқ хўжалигини жадал ривожлантиришнинг локомотиви эканлиги, мақсад - ишлаб чиқаришни сезиларли даражада ошириш, қўшимча қиймат ва янги иш ўринларини яратиш, энг муҳими, одамларнинг даромадлари ва қизиқишларини оширишдир.
Экологик партия вакиллари сифатида биз кластер усулининг киритилиши одамларнинг ерга бўлган муносабатини сезиларли даражада ўзгартирганлигини алоҳида таъкидлаймиз. Бунга қишлоқ ишчиларини доимий меҳнат ва ўз меҳнатлари натижаларига моддий қизиқиш билан таъминлаш орқали эришилади, бу эса қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини чуқур қайта ишлаш ва истеъмолчига етказиб бериш билан таъминланади.Кластерларни яратиш ишлаб чиқарувчиларни охирги истеъмолчи билан боғланишига имкон беради ва бу вазифа экологик маркетинг ва “экобозорлар” тармоғини яратиш орқали ҳал қилинади.

Алижон Жалилов
Ўзбекистон Экологик партияси Навоий вилоят Кенгаши раиси,
вилоят Кенгаши депутати
Озодлик энг қимматли неъмат, унинг қадрига етинг!Озодлик энг қимматли неъмат, унинг қадрига етинг!
Кейинги пайтларда Президентимизнинг бевосита ташаббуслари билан суд-ҳуқуқ соҳасида омалга оширилаётган ислоҳотларни инсонпарварлик тамойиллари нуқтаи- назаридан ривожлантиришга алоҳида эътибор қаратилмоқда.
Жумладан, 2020 йил май ойининг ўтаётган ҳафтасида жиноят ишлари бўйича Навоий шаҳар суди судьяси С.Болтаев раислигида Навоий шаҳар 4-сонли жазони ижро этиш колониясида инсонпарварлик далолатномалари билан боғлиқ ишлар кўриб чиқилди.
Суд томонидан мазкур жазони ижро этиш колониясида жазони ўтаётган маҳкумларни Ўзбекистон Республикаси Конституцияси ва қонунларида белгиланган қонунийлик ҳамда инсонпарварлик принципларига асосан жазони ижро этиш колониясида ўрнатилган ички тартиб -қоидаларга тўлиқ риоя қилган, жазони ўташ даврида интизомий жазога тортилмаган, жамоат ишларида фаол иштирок этган, ўз қилмишини тушуниб етган, озодликка чиқиб оиласи бағрига боришга, мамлакатимизда олиб борилаётган ислоҳотларга ўз ҳиссасини қўшишга қарор қилган 7 нафар маҳкумга нисбатан Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексининг 73-моддасига асосан ўталмай қолган жазосини муддатидан илгари шартли озод қилиш ҳамда 8 нафар маҳкумга нисбатан Жиноят кодексининг 74-моддасига асосан ўталмай қолган жазосини енгилроғи билан алмаштириб, озодликдан маҳрум қилинган маҳкумларни озодликка чиқариш тўғрисида қарор чиқарилиб, уларга яна бир имконият берилди.
Бундан ташқари, суд томонидан мазкур жазони ижро этиш колониясида жазони ўтаётган 61 нафар маҳкумни ички тартиб -қоидаларга тўлиқ риоя қилган, жазони ўташ даврида интизомий жазога тортилмаган, жамоат ишларида фаол иштирок этган, ўз қилмишини тушуниб етган маҳкумларни Ўзбекистон Республикаси ЖИКнинг 113-моддасига асосан ўталмай қолган жазосини ўташ учун енгил тартибли колонияларига ўтказилди.
Бу адолатли қарорларга жавобан жазодан озод этилганлар ҳаётга нисбатан ўз қарашларини, муносабатларини ижобий томонга ўзгартирсалар, озодликнинг қадрига етсалар мақсадга мувофиқ бўларди.

Норбек МИРЗАЕВ,
Жиноят ишлари бўйича Навоий шаҳар суди масъул ходими