Мучалингизни биласизми?..Мучалингизни биласизми?..

Мучал — йил ҳисобини юритишнинг ўзига хос тизими. Унга кўра, ҳар қайси янги йил 22 мартдан бошланади ҳамда сичқон, сигир, йўлбарс, қуён, балиқ, илон, от, қўй, маймун, товуқ, ит ва тўнғиз каби ўн икки ҳайвондан бирининг номи билан аталади. Шунга мутаносиб равишда ҳар ўн икки йилда янгидан такрорланади.
Мозийшунослар фикрича, Мучалнинг туб негизида аслида бундан қирқ асрча бурун хитойликлар тузган, йил номлари ҳар олтмиш йилда мунтазам такрорланиб туришига асосланган тақвим ётади. Унинг вужудга келишига ўша кезлардаги олам сув, олов, тупроқ, металл ва ёғочдан ташкил топган ҳамда улар ўзида ижобий ва салбий хусусиятларни мужассамлантиради, деган тушунча туртки бўлган. Бу беш унсур “осмон шохобчаси” деб номланган. Самонинг энг ёруғ ёритқичларидан Муштарийнинг 12 йиллик ҳаракати йўли эса шунча бўлакка бўлинган ва ҳар бирига “ер шохобчаси” деб аталувчи 12 ой белгилари қўйиб чиқилган. Милоднинг бошларида уларга каламуш, сигир, йўлбарс, қуён, аждаҳо, илон, от, қўй, маймун, товуқ, ит, чўчқа каби ҳайвонлар номи қўшилган. Бу белгилар Қуёшнинг йиллик кўринма ҳаракати йўлида жойлашган Ҳамал, Савр, Жавзо, Саратон, Асад, Сунбула, Мезон, Ақраб, Қавс, Жадий, Далв ва Ҳут юлдуз туркумлари эгаллаган ҳудудларга мос келган.
Шу зайл қадимги хитойликлар беш белгили “осмон шохобчаси” ва 12 белгили “ер шохобчаси”дан ташкил топган ҳамда уларнинг кўпайтмаси бўйича олтмиш йилни қамраб олувчи, ҳозир ҳам Хитой, Япония, Корея, Вьетнам ва Монголияда қўлланилувчи циклик жадвал тақвимини яратишган. Моҳиятан ёндошганда, бу аслида шамсий-қамарий тақвим бўлган. Чунки унда Ойнинг Ер атрофида айланиш даври, илмий тилда айтганда, синодик ой 29 кеча-кундуз 12 соат 44 дақиқа 3 сония, Қуёш ясси доираси марказининг 21 мартда рўй берадиган баҳорги тенг кунлик нуқтасидан кетма-кет икки марта ўтиши учун зарур вақт 365 кеча-кундуз 5 соат 48 дақиқа 46 сония деб олинган. Шундан келиб чиққан ҳолда, йилнинг узунлиги оддий йилларда 12 ойлик қилиб 354 кунга, кабиса йилларда 13 ойлик қилиб 384 кунга тенглаштирилган. Тақвимдаги йиллардан қай бири 12 ойлик, қай бири 13 ойлик бўлиши маълум Ой фазаси, масалан, янги ойнинг йилнинг аниқ бир санасига тўғри келиши даврига қараб белгиланади. Бу давр 19 йилга тенг бўлиб, шундан еттитасига, яъни 2, 5, 7, 10, 13, 15- ва 18-йилларга 13-ой қўшилади, қолганлари 12 ойдан иборат бўлади. Ўтган асрда ушбу тақвимнинг 19-йиллик цикллари боши 1924, 1943, 1962, 1981, 2000 йилларга тўғри келган.
Баъзи қадимий ёзма манбаларга қараганда, Мучал дастлаб милоддан аввалги III-II асрларда ёхуд Юнон – Бақтрия подшолиги даврида кўчманчи чорвадор халқлар, айрим далилларга кўра, мисрликлар ва хитойликлар томонидан жорий этилган. Бошқа маълумотлар бўйича эса, мазкур йил ҳисоби барча туркий, форсий-қобулий халқлар, шунингдек, мўғул, хитой, тува, олтой, хакас, бурят, қалмоқ ва ўзга миллату элатлар орасида қадимдан амалда бўлган. Қандайлигидан қатъи назар, у кейинчалик Мўғулистон, Хитой, Япония, Ҳиндистон, Миср, Ироқ, Эрон, Афғонистон, Марказий Осиё мамлакатларига кенг тapқалган. Ўтмищдошларимиз одамнинг ёшини, туғилган ва вафот этган вақтини, тарихий жанглар ва буюк воқеаларни, йил ва фаслларнинг нечоғли келишини шу тақвим асосида “йил ағдариб” аниқлашган.
Шубҳасиз, инсон ёруғ дунёга кўз очган йилни ҳайвонлар номи билан аташ одати ўтмишда айрим маҳлуқларга сиғиниш оқибати ўлароқ келиб чиққан. Қайси юртда қайси жонзотларга кўпроқ сажда қилинса, улар Мучал йили ҳисобига киритилган. Macалан, Хитойда биздаги балиқ ўрнига афсонавий аждаҳо, Африкадаги баъзи халқларда тимсоҳ, Мисрда сичқон ўрнига мушук, от ўрнига эшак танланган. Бора-бора айрим жойларда, жумладан, Марказий Осиё, Мўғулистон ва Хитойда ҳам турли қимматбаҳо буюм-жиҳозларни Мучал йилларига номи берилган ҳайвонлар расми билан безаш урф бўлган. Натижада олтин ва кумушдан илон шаклида ясалган билагузуклар, балиқ ва бошқа ҳайвонлар тасвири ўйиб ишланган мис идишлар кўпайган.
Албатта, Мучал йиллари тўғрисида турли миллатлар турлича фикр-хулосага эга бўлишган. Шу боис бир халқнинг муайян йил тўғрисидаги тасаввури гоҳида иккинчи халқникига мос келмаган. Аммо барчасида Мучал ҳисобига киритилган ҳайвонлар хосиятли ва муқаддас саналган. Ўз навбатида, йилларнинг баъзилари қут-баракали, баъзилари қутсиз-баракасиз деб таърифланган ва ҳар бирида кўпйиллик ҳаётий кузатувларга таянган ҳолда олдиндан башорат қилинган қандайдир воқеа-ҳодисалар содир бўлиши кутилган. Бу ўринда кўпинча об-ҳавонинг қулай ё ноқулай келиши, қайси йил кишиларга қувонч, омад ва бахт ато этиши, қай бири ғам-ташвиш, омадсизлик ва кулфат келтириши назарда тутилган. Айтайлик, Балиқ йили серёғин келади ва экинлардан мўл ҳосил кўтарилади. Негаки, бу “луқмаи ҳалол” сувда яшайди. Товуқ йилида ҳам озиқ-овқат сероблашади, лекин одамларнинг ташвиши ортади. Сабаби, бу парранда асосий озиғи бўлмиш донни топиб ейиш учун ҳаммаёқни оёғи ва тумшуғи билан обдон титкилаб ташлайди. Худди шунингдек, Тўнғиз йилида ёғингарчилик кўпайиб, нарх-наво арзонлашса-да, тез-тез қор ёғиб, совуқ забтига олади, боз устига, фитналар авжига чиқади. Илон йилида эса қишнинг қаҳри қаттиқлашиб, қурғоқчилик ва қимматчилик рўй беради. Сигир йили кирса, уруш кўпаяди, чунки бу забонсиз жониворлар бир-бири билан тез-тез сузишиб туради.
Маҳмуд Кошғарийнинг “Девону луғотит турк” асарида ёзилишича, бунга ўхшаш эътиқодий тушунчалар туркий халқлар орасида анча оммавийлашган. Улар йилларнинг ҳар бирида ўзига яраша бетакрор ҳикмат бор деб ҳисоблашган ва шунга тааллуқли тахминларни илгари суришган. Этнограф T.Потаповнинг аниқлашига кўра, қадимги туваликлар сичқон, от, қўй, ит ва тўнғиз йилларини қутли, сигир, балиқ (маҳаллий аҳоли талқинида — аждаҳо), илон, маймун, товуқ йилларини қутсиз, йўлбарс ва қуён йилларини мўътадил деб билишган.
Булардан ташқари, аждодларимиз инсоннинг тақдири ва феъл-атвори ҳам кўп жиҳатдан унинг мучалига боғлиқ бўлишини мудом эслатиб келишган. Чунончи, Қуён йилида дунёга келган ўғил бола яхши одам бўлиб вояга етади, жамият учун фойдали ишлар қилади, тўкин-фаровон ҳаёт кечириб, узоқ умр кўради, деган фикрни авлодлар қулоғига қуйишган.
Табиийки, Мучал йиллари тўғрисидаги тасаввурлар ва ибратли башоратлар турли миллатларнинг халқ оғзаки ижоди намуналарида ҳам ўз ифодасини топган. Адашмасак, асрлар оша сайқал топган “Барс (яъни, йўлбарс ёки илвирс) йили — бойлик, Қуён йили – қаҳатлик”, “Барс йилида боринг соч, ҳеч бўлмаса тариқ соч”, “Сигир йили — тўқлик, Қўй йили — йўқлик”, “Ит йилида бўрон бўлар”, “Ит йилида экканингни тўнғиз йилида ўрасан”, “Барс йилида боринг ўсар, Ит йилида молинг ўсар”, “Сичқон йили — тўқлик, Қуён йили — очлик”, “Қуён йилида ют бўлади” сингари ўзбек мақоллари бунга ёрқин мисол бўла олади. Заҳматкаш тадқиқотчилар Шотурсун Шомақсудов ва Шуҳрат Шораҳмедовнинг 2001 йили “Ўзбекистон Миллий энциклопедияси” нашриёти томонидан чоп этилган ”Маънолар махзани” китобида минглаб бошқа сўз дурдоналари қатори ушбу нақлларнинг ҳам чўнг маъно-мазмуни теран очиб берилган. Шунингдек, моҳиятан Мучалга дахлдор “Туя бўйига ишониб, йилдан қуруқ қолибди” деган мақолнинг халқ афсоналарига уйқашиб кетган яратилиш тарихи ҳақида сўз юритилган.
Бу ривоятнинг мухтасар тафсилоти қуйидагича: қадимги одамлар Мучални ўйлаб топиб, унга киритилган ўн икки йилнинг ҳар бирига бирор жонивор номини қўймоқчи бўлибдилар. Айни мақсадда ҳамма турдаги ҳайвонларга дарё бўйига тўпланишни буюрибдилар. Шунинг баробарида “Қайси бирингиз олдин кўринсангиз, мучалнинг дастлабки йили сизнинг номингиз билан аталади”, деб эълон қилибдилар. Бу хабардан огоҳ топган дароз бўйли туя ўзида йўқ қувониб кетибди. ”Биринчи йилга барибир менинг номим лойиқ қўрилади” деган хомхаёлга бориб, бўйнини ғурур ила олға чўзганча, лўкиллаб йўлга тушибди.
Ҳайвонларнинг энг миттиси сичқон бояқиш бундоқ қараса, бошқа маҳлуқлар оёғи остида қолиб кетиб, ҳакамлар назарига тушмаслиги тайин. Шунда у ўзи учун ниҳоятда фойдали ақлли бир иш қилибди. Чаққон сакраб, ёнидан ўтиб бораётган туянинг устига чиқибди-да, унинг қулоғи учига ўтириб олибди. Қарабсизки, ҳайвонлар айтилган манзилга яқинлашганларида ҳаммадан илгари сичқон кўзга ташланибди. Шартга биноан, мучалнинг биринчи йилига унинг номи берилибди. Бўйига ишонган лақма туя эса йилдан қуруқ қолибди.
Албатта, бу нақлнинг маъжозий маъноси ҳам бор. Айрим кишилар қилдай амалга ўтирса, бамисоли филдай ақлга эга чиққандай, манманликка берилиб, ён-атрофидагиларни менсимай қўядилар. Айримлари ўз ўткинчи мол-дунёси ёки сохта обрў-эътиборига маҳлиё бўлиб, “Фалон нарса менга тегмай, кимга тегарди?” ёки “Пистон жойга мендан бўлак ким ҳам айтиларди?” дея катта кетадилар. Алқисса, амалда тескариси бўлади. Улар ўша жойга айтилмайдилар ёки бериладиган нарсадан қуруқ қоладилар. Охир-оқибат шарманда бўлиб, қаттиқ пушаймон чекадилар. Табиийки, “Бўйига ишонган қамиш бўйра бўлибди” деган мақол ҳам истеҳзо тариқасида мана шундай кимсаларга нисбатан ишлатилади.
Қуйида мучал йилининг милодий тақвим бўйича қайси йилларга тўғри келишини кўрсатувчи жадвални эътиборингизга ҳавола қилаётирмиз
№ Мучал йили Мучал йилига мос келадиган милодий йиллар
1 Сичқон 1924 1936 1948 1960 1972 1984 1996 2008
2 Сигир 1925 1937 1949 1961 1973 1985 1997 2009
3 Йўлбарс 1926 1938 1950 1962 1974 1986 1998 2010
4 Қуён 1927 1939 1951 1963 1975 1987 1999 2011
5 Балиқ 1928 1940 1952 1964 1976 1988 2000 2012
6 Илон 1929 1941 1953 1965 1977 1989 2001 2013
7 От 1930 1942 1954 1966 1978 1990 2002 2014
8 Қўй 1931 1943 1955 1967 1979 1991 2003 2015
9 Маймун 1932 1944 1956 1968 1980 1992 2004 2016
10 Товуқ 1933 1945 1957 1969 1981 1993 2005 2017
11 Ит 1934 1946 1958 1970 1982 1994 2006 2018
12 Тўнғиз 1935 1947 1959 1971 1983 1995 2007 2019
Агар сиз мучалингизни топмоқчи бўлсангиз, аввал таваллуд йилингизга 9 сонини қўшинг, сўнгра йиғиндини 12 га бўлинг. Қолдиқ сонни эса мучалингиз деб билинг. Айтайлик, сиз 1972 йили туғилгансиз. Бу санага 9 ни қўшсак, 1981 га айланади. Уни 12 га бўлсак, 165 сони келиб чиқади ва қолдиқ сифатида 1 қолади. Жадвалда эса ушбу рақам қаршисида “Сичқон” ёзуви турибди. У сизнинг мучалингиздир. Борди-ю, амаллар натижаси “ноль”га тенг бўлса, 12-мучал йилида дунёга келган ҳисобланасиз. Мисол учун, сиз 1959 йили туғилган бўлсангиз, бу сонга 9 қўшилганда, йиғинди 1968 га тенглашади. У 12 га тақсимланса, ҳеч қандай қолдиқ чиқмайди, аниқроғи, “ноль” пайдо бўлади. 1959 рақами эса жадвалнинг ўн иккинчи қаторидан ўрин олган. Демак, мучалингиз тўнғиз эканлиги ўз-ўзидан аён бўлади.
Сиз оила аъзоларингиз ва қариндош-уруғларингиз мучалларини ҳам шу асосда бемалол аниқлашингиз мумкин.
Абдунаби ҲАЙДАРОВ.
2018 ЙИЛ – ФАОЛ ТАДБИРКОРЛИК, ИННОВАЦИОН ҒОЯЛАР ВА ТЕХНОЛОГИЯЛАРНИ ҚЎЛЛАБ-ҚУВВАТЛАШ ЙИЛИ2018  ЙИЛ – ФАОЛ  ТАДБИРКОРЛИК, ИННОВАЦИОН ҒОЯЛАР ВА     ТЕХНОЛОГИЯЛАРНИ  ҚЎЛЛАБ-ҚУВВАТЛАШ  ЙИЛИ

Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг Олий Мажлисга Мурожаатномасидан:
...Чунки халқимиз эртага эмас, узоқ келажакда эмас, айнан бугун ўз ҳаётида ижобий ўзгаришларни кўришни истайди. Бизнинг меҳнаткаш, оқкўнгил, бағрикенг халқимиз бунга тўла ҳақлидир.

Барчамиз бир ҳақиқатни унутмаслигимиз керак: қонуннинг бирдан-бир манбаи ва муаллифи том маънода халқ бўлиши шарт.

...Барча сиёсий кучлар учун тенг шароит яратиш ва парламент қуйи палатасидан Экологик ҳаракат вакиллари учун махсус ўрин ажратишдан воз кечиш вақти келди, деб ўйлайман. Бу ўзгариш сиёсий майдонда соғлом рақобатни кучайтиради ва Экологик ҳаракатнинг алоҳида сиёсий куч сифатида мустаҳкамланишига хизмат қилади.

Жамиятимиз ҳаётида демократик принципларни мустаҳкамлашда оммавий ахборот воситалари муҳим ва таъсирчан омил ҳисобланади. Бу борада чинакам профессионал замонавий журналистикани шакллантириш, хусусан, нодавлат оммавий ахборот воситаларини, ахборот ва таҳлилий Интернет сайтларини молиявий қўллаб-қувватлашга эътибор қаратиш, бунинг учун алоҳида давлат фондини тузиш мақсадга мувофиқ.

Барчамиз бир ҳақиқатни чуқур тушуниб, англаб олишимиз керак: бугун гап халқимиз, Ватанимизнинг тақдири ва келажаги, жондан азиз болажонларимизнинг бахти ва камоли ҳақида бормоқда. Шундай улуғ мақсадлар йўлида барчамиз белимизни маҳкам боғлаб ишлашимиз, бор ақл-заковатимиз, билим ва тажрибамизни, жонажон Ватанимизга фарзандлик меҳримиз ва садоқатимизни сафарбар этишимиз керак.

Ўзимиз ўзимизга хиёнат қилмасак, ўзимизни ўзимиз алдамасак, ҳалол-пок бўлиб меҳнат қилсак, мен аминман, кўзлаган барча марраларимизга албатта етамиз. Бу борада мен аввало кўп синовлардан ёруғ юз билан ўтган олижаноб халқимизнинг мустаҳкам иродаси ва бунёдкорлик салоҳиятига ишонаман.



ҲУҚУҚИНИ БИЛМАГАН...
ИМКОНИДАН АЙРИЛАР...ҲУҚУҚИНИ  БИЛМАГАН... ИМКОНИДАН  АЙРИЛАР...

Халқимизда “Ҳисобини билмаган ҳамёнидан айрилар” деган яхши нақл бор. Бу нақлга яқин яна бир иборани бугунги куннинг долзарб шиорига алантириш мумкин. Ҳуқуқини билмаган нафақат ҳамёнидан, балки бор-бутидан, барча имконларидан ҳам айрилиши мумкинлигини бугунги шиддатли даврнинг ўзи исботлаб турибди.
Тўғри, мамлакатимизда инсон ҳуқуқ ва эркинликларини, қонуний манфаатларини таъминлаш, демократик институтларни ривожлантириш йўлида изчил ислоҳотлар амалга оширилмоқда.
Олиб борилаётган ислоҳотлар самарасини янада ошириш, давлат
ва жамиятнинг ҳар томонлама ва жадал ривожланиши учун шарт-шароитлар яратиш, мамлакатимизни модернизация қилиш ҳамда ҳаётнинг барча соҳаларини либераллаштириш бўйича устувор йўналишларни амалга ошириш мақсадида Президентимизнинг 2017 йил
7 февралдаги “Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича ҳаракатлар стратегияси тўғрисида”ги ПФ–4947-сонли Фармони билан 2017- 2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини ривожлантиришнинг бешта устувор йўналиши бўйича Ҳаракатлар стратегияси тасдиқланди.
Аҳолининг ҳуқуқий билими, маданиятини ошириш борасида амалга оширилаётган ишлар кўлами кундан-кунга кенгайтирилаётганлигига қарамасдан, жойларда фуқароларнинг бу борадаги саводи етарли эмаслигини кўрсатувчи ҳолатлар ҳам оз эмас.
Журналистларни қайта тайёрлаш маркази томонидан Канада маҳаллий ташаббуслар фонди билан ҳамкорликда “Суд-ҳуқуқ соҳасидаги ислоҳотлар ва инсон ҳуқуқлари масалалари: Ўзбекистон ОАВ да ёритилиши” мавзуидаги янги лойиҳа юзасидан ўтказилган семинар –тренингда “Халқ билан мулоқот ва инсон манфаатлари йили” Давлат дастурининг иккинчи йўналиши қонун устуворлигини
ва суднинг чинакам мустақиллигини таъминлаш чора-тадбирлари, жамоатчилик назорат механизмларини амалиётга янада кенгроқ жорий этиш, фуқаролик жамияти институтлари ва оммавий ахборот воситалари ролини ошириш, қонун устуворлиги ва суд ҳокимиятининг ҳақиқий мустақиллиги ва фуқаролар ҳуқуқларининг ишончли тарзда ҳимояланишининг кафолатланишини таъминлаш борасидаги ишларни янада жадаллаштириш, маъмурий, жиноий, фуқаролик ва хўжалик қонунчилигини такомиллаштириш, жиноятчиликка қарши кураш ва ҳуқуқбузарлик профилактикаси тизимининг самарадорлигини ошириш, суд жараёнида тортишув тамойилини тўлиқ амалга ошириш, юридик ёрдам кўрсатиш ва юридик хизматлар тизимини такомиллаштиришни олиб чиқишни назарда тутувчи жиҳатларга алоҳида эътибор қаратилди.
Жумладан, қарорлар қабул қилишда судлар мустақиллигини таъминлаши керак бўлган Олий суд кенгашини тузиш, профессионал судьялар корпусини шакллантириш, судьяларнинг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилишга доир чора-тадбирларни амалга ошириш, ушбу йўналиш 2018-2021 йилларда жиноят ва
жиноят-процессуал қонун ҳужжатларини янада такомиллаштириш концепциясини ишлаб чиқишни, суд, ҳуқуқни муҳофаза қилиш ва назорат органлари ходимларини ўқитиш, танлаш ва жой-жойига қўйиш тизимини такомиллаштиришни, мурожаатларни мунтазам таҳлил қилишни ҳамда вақти-вақти билан унинг натижаларини эълон қилиб боришни, адвокатурани ривожлантиришни, нотариат тизимини ва ФҲДЁ органларини ислоҳ қилишни ҳам ўз ичига олганлиги ва бу вазифалар босқичма-босқич амалга оширилаётганлиги барчамизга аён.
Сўнгги йилларда Ўзбекистонда суд ҳокимиятини мустаҳкамлаш, суд мустақиллигини таъминлаш, уни жазолаш аппаратидан давлатнинг ҳақиқий мустақил, инсон ҳуқуқ ва эркинликларини ишончли ҳимоялаш ҳамда муҳофаза қилиш институтига айлантиришга қаратилган ташкилий-ҳуқуқий чоралар комплекси амалга оширилди.
Бироқ айни пайтда, жамиятимиз мавжуд янгиликлардан етарли даражада хабардор эмас ва оммавий ахборот воситалари фуқаролар ҳуқуқий саводхонлигининг шаклланиши, ошиши масалаларида асосий ролни эгаллаши керак. Айнан шу сабабдан журналистлар “ҳуқуқий журналистика” бўйича ўз билим ва кўникмаларини оширишлари, давлат томонидан фуқаролар ҳимоясининг таъминланиши борасида малакали ахборот тарқата олишлари, шунингдек, адолатли мустақил суд жараёнлари мазмун-моҳиятини чуқур англашлари зарур. Суд ишлари бўйича ҳуқуқий масалаларнинг ОАВда ёритилишининг ўзига хослиги, ахборот олишнинг ахлоқи қоидалари, ҳамкорликда журналистик суриштирувни ўтказиш каби жиҳатларга ҳам алоҳида эътибор қаратилди.
Вилоятда фаолият кўрсатаётган оммавий ахборот воситалари ходимлари, вилоят матбуот ва ахборот бошқармаси масъуллари, фуқаролик ишлари бўйича суд идоралари вакиллари, нодавлат нотижорат ташкилотлари ходимлари иштирок этган семинар –тренингда айнан ана шу долзарб масалалар муҳокама қилинди ва “Таҳририятга фуқаро мурожаат қилди” рукни остида вазият тақозоси ҳозиржавоб ўйинлари ўртага ташланиб, кичик гуруҳлар тақдимоти тингланди.
Семинар-тренингда тренерлар Ўзбекистон давлат Жаҳон тиллари университети халқаро журналистика факультети доценти, филология фанлари номзоди Наргис Қосимова ҳамда “Нуроний” газетанинг бош муҳаррири, юридик фанлари номзоди Олимжон Ўсаровлар иштирокчиларнинг мавзуга оид барча саволларига батафсил жавоб бердилар.
Тадбир қизғин баҳс-мунозараларга бой тарзда ўтди.
Маруса ҲОСИЛОВА
Тадбир
МАЪРИФАТЛИ МЕҲР-САХОВАТМАЪРИФАТЛИ   МЕҲР-САХОВАТ
Маълумки, мамлакатимизда маънавий-маърифий соҳага алоҳида эътибор қаратиш, аҳоли айниқса, ёшлар ўртасида китобхонлик ва мутолаа маданиятини юксалтириш борасида кенг кўламли тарғибот ишлари амалга оширилмоқда. Президентимиз Шавкат Мирзиёевнинг жорий йил 12 январдаги “Китоб маҳсулотларини чоп этиш ва тарқатиш тизимини ривожлантириш, китоб мутолааси ва китобхонлик маданиятини ошириш ҳамда тарғибот қилиш бўйича комиссия тузиш тўғрисида”ги фармойиши бу борадаги амалий ишларни янада жадаллаштиришга ундайдиган жуда муҳим ҳаётий ҳужжат бўлди.
Ушбу ҳужжатнинг ижросини таъминлаш, ёшларимизни маънавиятли, маърифатли инсонлар этиб тарбиялаш борасидаги ишлар, ўтказилаётган турли тарғибот тадбирлари ўзининг ижобий самараларини бермоқда.
Навоий шаҳридаги “Меҳрибонлик уйи”да Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси ҳузуридаги нодавлат нотижорат ташкилотлар ва фуқаролик жамиятининг бошқа институтларини қўллаб-қувватлаш Жамоат фонди томонидан маъқулланган Ўзбекистон Журналистлари ижодий уюшмаси Навоий вилоят бўлимининг “Интеллектуал салоҳиятли ёшлар Ўзбекистоннинг ёруғ келажаги” номли грант лойиҳаси доирасида ўтказилган тадбир ана шулардан биридир.
Мазкур тадбирнинг асосий мақсади ёшларнинг китобга меҳрини янада ошириш, уларнинг ҳаётда тўғри йўл танлашларида китобнинг нечоғли муҳим ўрни борлигини эътироф этишдан иборат бўлди.
-Китоб- барча ютуқларимизнинг калити. Кўнглимиз мулки, маънавий бойлигимиз,- дейди тадбир иштирокчиси Абдулла Қодирий номли вилоят Ахборот-кутубхона маркази директори Р. Ражабов. -Ҳар қандай муаммони ечишда тўғри йўл кўрсатувчи тафаккур чироғи. Қалбларга ҳар қандай шароитда ҳам умид ва ишонч туйғуларини уйғотишга, тақдирнинг синовларини енгишга куч-қудрат топишга ёрдам бераётган КИТОБнинг ҳаётимиздаги ўрни беқиёс эканлигини жуда яхши биламиз. Бу тадбирни меҳр-оқибат, хайр-саховат, маърифат тадбири, десак арзийди.
Дарҳақиқат, “Меҳрибонлик уйи”да ташкил этилган тадбир чинакам китоб байрамига айланди. Китобдан руҳий қувват олаётган, ўкинчли ва соғинчли тунларда яқин сирдош, суҳбатдошга суянгандек суянаётган тарбияланувчиларнинг дил сўзлари, китоб ҳақидаги энг сара ашъорлар янграган мушоира, китобнинг бебаҳо кўмаги туфайли эгалланган чўққилар ёки унга беписандлик қилишнинг салбий оқибатлари тўғрисида тайёрланган саҳна кўринишлари бу масканда китобга меҳр ўзгача эканлигини яна бир карра намойиш этди. М. Гелазитдинова, Н. Ҳамроева, Т. Раҳмонов, С.Нуруллаева, С. Қамбарова каби фаол ёшлар ўзларининг энг яхши китобхон эканликларини ўз иштироклари билан исботладилар.
- Юздан зиёд ўғил-қизларимиз тарбияланаётган “Меҳрибонлик уйи”мизда шу вақтгача мўъжазгина кутубхонамиз бор эди, -дейди тарбия муассасаси директори Д. Орзиева.- Бугун эса 100 дан ортиқ турли бадиий китобларнинг болажонларимизга совға қилиниши кутубхонамизни жудаям бойитди. Қучоқ-қучоқ китобларни кўриб ўғил-қизларимизнинг кўзлари чақнаб, юзлари яшнаб кетди. Тўғри, болаларимизнинг аксарият қисми дарсдан бўш вақтида мусиқа мактабига, спорт саройига қатнаб, ўзлари севган машғулот билан банд бўлишади, ўзлари таълим олаётган шаҳримиздаги 16- ва 18 -умумий ўрта таълим мактаблари ахборот кутубхона марказларида бор китобларни олиб ўқишга ҳаракат қилишарди. Аммо кутубхонамизга совға қилинган китоблар туфали энди уларнинг ҳаётида китобнинг роли, ўрни янада ошади, ўзлари хоҳлаган, ўзлари севган китобларни ўқиш имконияти пайдо бўлгани бизни жуда қувонтиради.
Дарҳақиқат, уч миллион сўмлик китоб фонди эртакдан тортиб ҳикматгача, классик адабиётдан тортиб дунё адабиётининг нодир асарлари билан бойитилди. Улар орасида буюк бобокалонимиз Алишер Навоийнинг мумтоз асарлари, Ҳамид Олимжоннинг “Ойгул билан Бахтиёр”и, Саид Аҳмаднинг “Йўқотганларим ва топганларим”и, Чингиз Айтматовнинг “Асрни қаритган кун”, “Эрта қайтган турналар”, Нодар Думбадзенинг “Абадият қонуни” асарлари, Тоҳир Малик, Худойберди Тўхтабоев, Ўткир Ҳошимов каби ўзбек адабиётининг машҳур намоёндалари, Александр Дюма, Жюл Верн каби ёзувчиларнинг асарларини алоҳида тилга олиш мумкин. Энг муҳими, бу асарларнинг барчаси севиб, қўлдан қўймай ўқишга арзийдиган китоблардир.
“Меҳрибонлик уйи” тарбияланувчиларига меҳр-мурувват, хайру саховат кўрсатувчи яхши инсонлар кўплигини барчамиз яхши биламиз. Уларга меҳр билан маърифатни қўшиб совға қилувчи, тақдир синовлари бошига тушган болаларнинг маънавий дунёсини бойитишга, тафаккурини ўстиришга ёрдам берувчи, қалбларига қудратли тўлқин олиб кирувчи тадбирлар кўпайсин деймиз! Чунки маърифатли хайр-саховат бениҳоя қадрли ва бебаҳодир!
Маруса ҲОСИЛОВА.
Шайх Хўжа Хисрав мақбараси ( ХIV аср )Шайх Хўжа Хисрав мақбараси (   ХIV аср )
Хазрат Хожа Хусрав қачон ва қаерда туғилганлиги қанча умр кургани хақида аниқ маьлумот йуқ. Хожа Xусрав Бахоуддин Нақшбанднинг баланд мақомларига эришган шогирдларидан бири булганлиги хақида Абул Мухсин Боқир Ибн Мухаммад Алининг мақомати Хожа Бахоуддин Нақшбанд рисоласининг бир қанча уринлардаги ривоятларида айтиб утилган.
Хожа Хусрав этикдустлик касби билан шуг`улланган. Бухородаги Гулобод гузарида этикдузлик дукони булиб ундан топган пулларини мухтож камбағал бечораларга хайру эхсон қилган.
Хожа Хусрав тариқат илми ва одобини урганиш учун Бухорога келган. Тариқат сабоқларини дастлаб Амир Саййид кулолдан олган. Амир Саййид кулол хузурларида зикри хуфия ва зикри алония билан машг`ул булган.
Нақл қилишларича Шайх Хусрав хазрати хожамиз Қадассалоху Сиррахул Азиз сухбатларининг талабларида хар томонга чопиб юрган вақтларида нарх наво ошиб кетган эди. Бир куни хазрати эшонни қидиришга тушди қанча уринмасин уларни шахардан тополмади. Пиёз нон ва ёг олиб қасри Орифонга келди бу ердан хам тополмади. Қулидаги нарсаларни Хазрати Хожанинг уйларига қуйиб шахарга кирди. Кун охирида бозордан утиб бораётиб хорчак мадрасасида Мавлоно Абдулазиз Рахматуллохни куриб қолди. Улар Хазрати Хожанинг асхобларидан эдилар. Шоди Намак номли дарвешнинг дарвозаси олдида оханггарлик килардилар. Бу ерда бог` булиб унинг эшиги олдида охангарлик қилардилар. Бу ерда бог` булиб унинг эшиги олдида овқатга машг`ул эдилар. Хазрати Хожа бу даврда улар билан борди келди килардилар. Иттифоқо хазрати Хожа шу куни бу манзилда мехмонда эдилар. Шайх Амир Хусайн бу манзилда ош пишираётган эди. Мавлоно Абдулазиз утин ёрарди. Хожа Алоуддин ва Шайхзода Муьину-л -фуқаро Хазрати Хожа сухбатларида муроқабада эдилар. Шайх Хусрав кириб салом берди ва утирди. Хазрати Хожа аввал унга илтифот қилмадилар охири муборак пустинларидан юнгини юлиб Шайх хусравга ол дегандек қуллари билан ишора қилдилар. У олмоқчи булганда Хазрати Хожа қулларини тортдилар шу тартибда бир неча марта унинг ботинига тасарруф қилдилар. Айтишларича бу Шайх Хусравнинг холига Хазрати Хожанинг биринчи бор курсатаётган тарбияти эди. Хазрати Хожа биринчи марта қулларини тортканларида ва юнгни бермаган вақтларда Хожа Аллоуддин ва Шахзодада бир кайфият юз бердики хар иккаласи уша онда думалаб тушдилар. Огизларидан эса купик чиқарди.
Бир куни Шайх Хусрав уларнинг талабида хар жой ва хар тарафга бориб саргардон юриб уларни тополмади. Шомда Хазрати Хожа уз асхоблари билан бир кишининг томида утирганлари хақида хабар топди. Етиб келгач хали у кутарилмасидан аввал Хазрати Хожа нарвонни тортиб олишни буюрдилар у ярим кечагача пастда қолди. У илтифот қилишларига мунтазир эди. Тун охирида ноумид холда қайтди.
Охири унга хожа дедилар: “агар уша куни тонггача сабр қилганингда мақсадинг руёбга чиққан буларди”. Унинг бужудида ажиб хайрат пайдо булади.
Хожа Хусрав кунглида Хазрат Бахоуддин Нақшбандга нисбатан мухаббат пайдо булади ва у кишининг сухбатлари талабидан беқарор булиб ул зотни орқасидан излаб йулга тушади. Шундай кунларнинг бирида Бахоуддин Нақшбанд билан учрашади ва у киши унга суз орасида: “султонул орифин абу язид (қ.с) айтган эдилар: “агар салламнинг бир учини ёки футамнинг бир бурчини қимирлатсам халқ менинг талабимга беқарор ва бетоқат булади”. Биз айтамиз агар енгимнинг бир бурчини қимирлатсам бир шахар халқи мени излаб беқарор булг`уси” деб айтадилар. Бу сузлардан кейин Хожа Хусрав да Хазрат Бахоуддин сухбатларига булган иштиёқ янада ортади. Хар учрашувда Хазрат Бахоуддин Хожа Хусравни ботнига (қалбига) таьсир қилиб уни тарбиялайдилар. Хожа Хусравнинг ботинида маьнавий узгаришларни кургач уни шогирдликка қабул қиладилар. Хожа Хусрав саодат эшиги унга очилганидан жуда хурсанд булади ва хазрат Бахоуддин мулозаматларида қаттиқ туриб улуг даражаларга эришади.
“Маьқомат” да келтирилишича Хазрат Бахоуддиннинг дуолари шарофатидан аллохнинг инояти билан улуг мақомларга эришганликларини Хожа Хусрав шундай баён қиладилар: “бир куни Хазрати Хожамиз Қаддасаллоху сиррахул-азиз йулда кетаёган эдилар. Мен уларнинг муборак изларидан кетиб борардим. Бошқа бир одамга юзланиб бу фақирга ишора қилиб “бу осмонга чиқадиган кишидир”-дедилар. Бир неча кун уларнинг шариф сухбатларида булдим. Уларнинг айтган муборак сузлари хотирамизда эди. Улар мени Кармина тарафга равона қилдилар. Уларнинг муборак хотирлари илтифоти баракотидан йулда менда улуг бир сифат пайдо булди. Бир куни намоз уқиб утирсам менда ажаб бир холат пайдо була бошлади. Қарасам гуё осмонга чиқиб боряпман бир жойгача эдимки тил уни тушунтиришга ожиз эди на осмон эди ва на замин на қуёш эди на ой ва на юлдузлар. Қаёққа қарамай чегараси йук бир нур эди холос.
Хазрат Бахоуддин Хизр Алайхиссалом билан учрашганлар. Таькидлаш жоизки Шайх Хусравга хам Хизр Алайхиссалом билан учрашиш насиб этган. Бу хам солиқнинг юқори мақомидан далолатдир. Бу хақда “мақомат”да қуйидагича нақл қилиниди: “бир куни хазрат” (қ.с) қасри Орифонда эдилар ва бир қария билан сухбат қурар эдилар. Шу аснода мен (Хожа Хусрав) етиб келдим ва салом бердим. Халиги қария урнидан турди ва бог` тарафга қараб юрди. Хазрати Хожа: “бу Хизр алайхиссаломдир” дедилар. Бу сузни икки марта такрорладилар. Мен хеч нарса демай жим туравердим. Икки уч кун утгач яна уша қарияни курдим. Улар хонақох ичида туришар Хазрати Хожа у билан сузлашадилар. Орадан икки ой утгач Бухоро бозорида уша қария билан учрашиб қолдим. Мени куриб табассум қилди салом бердим алик олдилар ва мени баг`рига босдилар. Хуш холда ахвол суради. Қасри Орифонга келганимда Хазрати Хожа: “бозорда Хизр Аллахиссалом билан учрашдинг- а дедилар.
Қуйидаги нақл хам “мақомат” да келтирилган: “Хазрати Хожамиз (қ.с) шом пайтида Шайх Хусрав манзилида эдилар. Кармина аьёнлари уларнинг хизматларида турардилар. Хазрати Хожа Ш айх Хусравга юзланиб: “чиқиби қара эшик олдида ким турган экан” дедидар. Чиқиб қараса эшик олида Юсуф номли киши қулида бир товоқ нок билан турибди. “Хазрати Эшоннинг юзларини курмоққа муяссар булиш учун келдим” деди у. У ичкарига кириб Хазрати Хожага салом берди ва товоқдаги нокни уларнинг олдиларига қуйди. Хазрати Хожа бу нокнинг асли хаққида узоқ фикр қилдилар. Хаддан ортиқ уриндилар муборак куллари билан бу ноклардан бирини олиб Юсуфга бердилар. Сунг Шайх Хусравга қараб: “бу нокларни холи жойга олиб бор бу ерда хозир булганларга булиб бер аммо нокларни хеч ким еёлмайди” дедилар. Сунг Ю суфга: “бу нокларнинг асли хақида фикр қилдик ундан хеч ким емайди деб айтдик сен ростини айт кунгилга келган бу нарсанинг сири нимада ?” деб сурадилар. У деди: “Карминага бир сохиби давлат келибди деб ешитдим. Уни синамоқчи булдим. Бир нокни белгиладим ва нокларнинг тагига бекитдим. Сунг менга уни олиб берсинлар дедим”. Хожа: “ яхшилаб қара мен берган нок уша нокми ёки йуқми” дедилар. “ха ушадир” деди у. Шундан сунг Хазрати Хожа унга насихат қилдилар: “хақ субхонаху ва таолонинг бандаларини синамоқ яхшимас. Агар уша нокни топиб бермасам тилингни узун қилардинг ва биздан узоқлашардинг. Хазрати Мухаммад Алайхиссалом динида булган бир кишини синаб утиришга не хожат?”
Нақл қилишларича Хазрати Хожамиз Қаддасаллоху Сиррахул-Азиз Қарши Вилоятидан Сарипулга борган вақтларида Шайх Хурсав бир гурух Кармина дарвешлари билан бирга Хазрати Эшон билан учрашиш учун жунади. Пойкентга етканларида Хазрати Хожани Сарипулга кетканлари хақида эшитдилар. Шунга Шайх Хусрав деди: “кунглимдагига қараганда Хазрати Хожа хозир Кошондадурлар”. Уша тарафга жунаганларида йулда бир дарвеш бир кач халво келтирди. Дарвеш: “бу халвони Хазрати Хожага элтамиз “ дедилар.
Кошонга етишиб Хожанинг муборак юзларини куришга мушарраф булганларида бир ялангоч камбагал болани хожа чақириб: “сураган халвонгни ол” дедилар. Хазрати Хожанинг хузурида булган жамоа : “куннинг охирида бу камбагал бола хазрати хожадан халво сураган эди. Улар сабр қил эрталаб хақ Субхонахунинг дустлари келишади ва халво келтиришади деган эдилар дедилар.
Нақл қилишларича бир куни Шайх Хусрав хазрати хожамиз каддасаллоху Сиррахул-азиз хузурларида илтижо қилиб арз қилди: “харомкон суви гохо Кармина анхорининг бошланишини ювиб кетиб яна қайтадан анхорни кавлашга туг`ри келади. Бундан халққа қаттиқ ташвиш етмоқда. Шу кунда яна уни вайрон қилай деб турибди. Яна бурилар купайиб халқ жуда танг ахволга тушиб қолган. Яна йултусарлардан кармина анхорининг бошини вайрон қилмайди. Бурилар хеч кимга захмат етказмайди. Йултусарлар энди Кармина халқига ташвиш етказмайди”. Бу суз уларнинг муборак огизларидан чиққан кунлари подшодан хукм булиб юқоридаги ташвишлар бартараф булди.
Нақл қилишларича Карминада бир Амирзода бор эди. Бир куни у Хазрати Хожа Қаддасаллоху сиррахул –азиз дарвешларидан бирига жафолар қилди нораво сузларни айтди Хазрати Хожа шаьнига нисбатан хам беадабликлар қилди. Дарвешнинг кунгли ог`риб Шайх Хусрав олдига келди ва воқеани баён қилди. Бу ерда хозир булган дарвешлар: “ бу йулда бунга ухшаш воқеалар куп булади авлиё ва анбиёларга қанчалаб жафолар қилганлар шояд Хазрати Хожанинг баракотлари туфайли хақ субхонаху ва таоло унга рушнолик ато қилса” дедилар.
Эртасига уша Амирзода Хожанинг дарвешлари хузурига келиб тавба ва надоматлар қилди ва деди: “кечаси туш курсам бир гирдобга тушиб қолибман. Улишига оз қолганда ногох Хазрати Хожа келиб қолдилар. Қулимдан тутиб қутқариб қолдилар. Мен уларнинг хузурларида тавба қилдим ва куп узрлар сурадим” . дарвешлар унга: “ давлат ва саодатга етишибсан муборак булсин дедилар.
У уз манзилига кетди. Бир замон утгач бир киши келиб Амирзоданинг девона булиб қолганини либосларини йиртиб далада чопиб юрганини айтди. Дарвешлар унинг уйига бордилар. Уни отга миндириб олиб келдилар. Оёқлари мажрух булган эди. Қаттиқ изтиробда эди. Дарвешларни кургач узига келди ва изтироби камайди. Ундан: “сенга нима булди?” деб сурадилар. У деди: “ яқинларим мени уша холда куриб маломат қилдилар қулимга бир қадах арақ бердилар уни қулимга олган эдим хазрати хожанинг хайбат билан кириб келганларини курдим улар мени бир нарса билан урмоқчи булдилар. Буни куриб хушимни йуқотдим”.
Шундан сунг у дарвешлардан: “мени Хазрати Хожанинг олдиларига олиб боринглар” деб илтимос қилди. У шундай холатда эдики гуё унинг оёгига чуп кириб кетган уни тортиб чиқаролмай қаттиқ азобланаётганга ухшарди. Уни миқаффа (тахтиравон)га утказиб Бухорога жунатиб юбордилар. У Хазрати Хожа хузурларига етгач қабул назарини топди Зохир ва Ботинига шифо етиб хукумат хамда амирикликни тарк этди.
Шайх Хусравдан нақл қилишларича: “шом пайтида Хазрати Хожа қаддассалоху сиррахул- азиз мени Бухородан Карминага жунатдилар. Илтифот юзасидан уз ходимларини менга хамрох қилдилар. Кечаси Карминага етиб келдик. Менда негадир ором ва қарор йуқ эди. Хаммомга бордим. Хаммомдан чиқиб масжидга кирдим. Масжидда буйра йуқ екан. Яна уйга бордим. Ходимни уйготдим. “харомкон” анхорининг бог`ига бордик ва масжидга бир харвор хашак келтирдик ва тушадик. Хали тонг отмаган эдики Хазрати Эшоннинг баракотлари туфайли уларни бу ердан топдик.
Шайх Хусрав Мавлоно Орифдан нақл қилишича: “ бир куни Хазрати Хожа қаддасаллоху сиррахул-азиз билан йулда кетаётган эдик. Қиш фасли эди. Оёгимда на ковуш ва на этик бор эди. Қор ёга бошлади ог`ир ташвишда қолдик. Мен Хазрати Хожага юзланиб: “ бу қандай хол булди?” дедим. Хожа ажойиб холатда эдилар хайбат билан осмонга боқдилар. Бир лахзада қор тухтади ва хаво жуда ёқимли булиб қолди.
Юқоридаги далиллардан Хожа Хусравнинг Шайх Валий зот Нақшбандия тарқатининг етук пирларидан бири эканлиги келиб чиқади.
Аниқлик булсинки Фахруддин Али Сафийнинг “рашохату айнил-хаёт” китобининг 64- бетида Хожа Хусрав Хазрати Азизон Хожа Али Ромитанийнинг Хожа Мухаммад исмли уг`ли эканлиги айтилади. У кишининг вафоти 1315 ёки 1321 йилда булган деб курсатилади. Агар Карманадаги Хожа Хусрав Бахоуддин Нақшбанд хазратларининг шогирди эканлигини эьтибор қилинса улар бошқа- бошқа шахс эканлиги маьулм булди.
Хожа хусрав қабри. Хожа Хусрав хожагон тариқатига умр буйиамал қилиб Карманада дунёдан утган. У Қосим Шайх мақбарасининг жанубий –г`арбида тахминан 500 метр масофадаги жойга дафн қилинган. Бу уламо-ю пирнинг хурматини Карминаликлар г`оят жойига қуйганлар. Унинг қабрига 2x8 метр улчамдаги саг`ана ва саг`ана яқинида 11 устунли мачит қурганлар. Мачитда 1000 киши бемалол уз намозини уқиши мумкин булган. Атрофдаги мозор Хожа Хусрав мозори деб юритилган. Ана шундай улуг` Шайх ва унинг атрофидаги мозор шуро тузуми даврида хурланади. Муқаддас мачит бузиб ташланди. Хожа Хусрав саг`анасини зиёрат қилиш бутунлай маьн қилинди. Бу хам етмаганидек мозор уртасидан захкаш қазилди мозор устига икки қаватли уйлар қурилди. Хожа Хусрав саг`анаси илохий бир куч ва Карманаликларнинг у кишига булган кучли эьтиқоди туфайли сақлаб қолинган. Карманаликлар Хожа Хусрав қабрини хам шу кунларгача атрофини чамбарак билан ураб устини самон шувоқ қилиб ардоқлаб келишган.
Карманалик кекса авлод вакилларининг хикоя қилишларича Хожа Хусрав қабри даволаш хусусиятига эга булган. Шол оқсоқ касаллиги билан ог1риган ёки еси ог`ган ( хотираси йуқолган) кишилар авлиё бобо қабрини зиёрат қилса ёки оқсоқ булган от мол қуй эчки каби уй хайвонларини авлиё бобо қабридан 3 ёки 7 марта айлантирилса аллохнинг инояти билан улар бу касалликлардан фориг` булганлар. Бугунги кунда хам Хожа Хусрав рухониятининг хурмати туфайли аллохдан шифо умид қилиб келувчилар оз эмас.
Умуман Хожа Хусрав қабри Карманада мавжуд булган ва асраб-авайланишга мухтож булган зиёратгохлардан биридир. Хожа Хусрав қабри устига мақбара қурилиб зиёратгохга айлантирилса куп савоб иш булар эди.
Хожа Хусрав мақбарасининг қурилиши. Узбекистон Республикаси Президентининг 1999 йил 27 майдаги “Навоий Вилояти Навоий Шахри таркибида Кармана туманини ташкил этиш тугрисидаги” фармонининг ижроси сифатида Шайх Хожа Хусрав қабри устига мақбара қуриш ишлари 2008 йил май ойида бошланди. Бу ишга уша даврдаги вилоят хокими Бахриддин Рузиевнинг узи бош-қош булди. Мақбара қурилиши асосан хомийлик маблаглари хисобидан амалга оширилди. Вилоятдаги барча корхоналар тадбиркору ишбилармонлар мақбара қурилиши учун маблагларини аямадилар.
Аввало мақбаранинг лойихаси тайёланди. Хожа Хусрав ётган саг`ана археологлар томонидан очиб урганилди. Саг`ана устидаги тупроқлар олиб ташланганда тагидан пишиқ г`иштдан жуда усталик билан нақшинкор қилиб терилган қабр устига диаметри 2 метр булган сайқалланган тош қуйилганлиги аён булди. Ушбу қабр устига янги мақбара қурилди. Мақбара ичидаги Хожа Хусрав қабри устига янги қабр тошлари ута махорат билан сайқалланиб нақшлар билан безатилиб урнатилди. Сангтарошлик ишларини г`озгонлик мохир уста сангтарош Тохир Хожи Хусрав мақбараси обод зиёратгохга айлантирилган.
Мавлоно Ориф Деггароний меъморий обидаси (XI аср)Мавлоно Ориф Деггароний меъморий обидаси (XI аср)
Ушбу обида Кармана шаҳридан 30 км ғарбда жойлашганҲазора қишлоғидаги, Мовароуннаҳрнинг энг қадимги ёдгорликлардан биридир. Манбаларда келтирилишига кўра унинг қурилиш даври XI аср бошларига тўғри келади . Қадимда ушбу қишлоқ аҳолиси ўтга чидамли қозон тайёрлаш ишининг моҳир усталари бўлишган. Шунингдек, Работи Малик карвонсаройи яқинида жойлашган ушбу манзилнинг номи Хазора ( минг йўл туташган чорраха) деб аталиши, ўтмишда бу ерга Буюк Ипак йўли бўйлаб кўплаб мамлакатлардан савдо карвонлари ташриф буюрадиган, Марказий Осиёдаги энг йирик кўнимгохларидан бири бўлганлигидан дарак беради. Иморатнинг гумбазлари 4 та мустаҳкам пишиқ ғишт устунларга жуда пухта ва аниқ ҳисоб китоблар асосида қурилганлиги ҳамда ноёб лойиҳасига кўра юртимиздаги ўзига хос ягона меъморий обида ҳисобланади. Ёдгорликдан ҳозирда масжид сифатида фойдаланилмоқда. Бинонинг тархи квадрат шаклда 17х17 метр ўлчамда бўлиб, у пишиқ ғишт ва пахсадан қурилган.Пастдан баландгача қалинлиги 1 метр бўлган 15 пахса урилиб, ҳар пахсанинг орасига бир қатор пишиқ ғишт терилган. Иморатнинг ички қисмида кубсимон хонақоҳ, ўрта қисмида диаметри 1,28 метр келадиган 4та пишиқ ғиштин устун бўлиб, уларнинг орасига катта равоқлар, тепасига иккитадан кичик равоқ жойлаштирилган. Марказий гумбаз ушбу устунлар устидан чиқарилган ва 12 бурчак безак ҳосил қиладиган равоқлар устидан кўтарилган. Хонақоҳнинг шимолий, жанубий ва ғарбий томонларида хушбичим ғиштин шарафалар мавжуд. Масжиднинг кунчиқар томонидаги эни 3,14 метр, узунлиги 17 метр бўлган уч эшикли кириш қисми кейинчалик пишиқ ғиштдан қурилганлиги кўриниб турибди. Бу томонидаги иккита шарафа, қолган томонлардаги 6та осилиб турган шарафалардан фарқ қилиб девор устидан кўтарилган. 3 томонидаги 6та шарафанинг ҳеч нарсага тегмай осилиб туриши бир мўжизага ўхшайди. Кириш қисмининг меъморчилиги XIV асрга хосдир, чунки бу ердаги ғиштлар Работи Малик ва Сардоба XIV асрда қайта таъмирланганда ишлатилган ғиштлар билан бир хилдир. Мовароуннаҳрда ягона бўлган ушбу обида 2006 йилда қайта таъмирланиб, ҳозирги кунда бу ёдгорлик мажмуаси бутун мусулмон оламига машҳур зиёратгоҳга айланди. Шуниси эътиборлики, Хожагон Сулукининг машҳур суфийларидан бири бўлмиш Шайх Мавлоно Ориф Деггароний (1313–1376) шу қишлоқда туғилган ва шу ерда дафн этилган.
Мажмуада ул зотнинг хотирасини эслатиб турувчи даҳмаси ва қадимий шифобахш сувли қудуқ ҳамда чиллахона сақланиб қолган. Бу зот Нақшбандия тариқатидаги Хожагон Сулукининг буюк намояндаси бўлганлиги тарихий манбаълардан яхши маълум. Ҳудудда 2006-2007-йилларда кенг кўламли таъмирлаш, ободонлаштириш ва бунёдкорлик ишлари олиб борилди ва Навоий вилояти ҳокимлигининг қарори билан Мавлоно Ориф Деггароний тарихий музейи ташкил этилди. Мустақиллигимиз шарофати билан ушбу жаннатмонанд масканга ташриф буюрувчи зиёратчи ва сайёҳларнинг сони кун сайин ортиб бормоқда.
РАБОТИ МАЛИК САРДОБАСИ (ХI аср)РАБОТИ МАЛИК САРДОБАСИ (ХI аср)РАБОТИ МАЛИК САРДОБАСИ (ХI аср)
Сардоба форсча “Сард”-совуқ, “оба”-сув маъносини билдиради. Сув танқис ерларда уни сақлаш учун махсус қурилган гумбазли ҳовуздир. Сардоба девори силиндир шаклида бўлиб, қалинлиги 1,5 м, диаметри 12-13 м, чуқурлиги эса 15-18 м атрофида. У сифатли пишган ғишт ва гилдан ишланган. Сардобага кириш учун эшик ҳам ўрнатилган. Сувни тоза сақлаш учун унинг олд томони девор билан ўралган. Малик сардобаси жуда нодир қурилиш иншоотларидандир. Маълумотларга қараганда Мовароуннаҳрда 44 та сардоба бўлган. Улардан 29 таси Қарши чўлида, 3 таси Мирзачўлда, 3 таси Фарғона ва Тошкентда, 1 таси Кармана яқинидадир. Шундан кўриниб турибдики, Малик Работ сардобаси Самарқанд ва Бухоро орилиғидаги чўлларда ягона оби ҳаёт манбаидир.
Работи Малик пештоқидан бир оз нарида сув манбаи – диаметри 13 метрча келадиган гумбаз остида карвонсаройга замондош бўлган Сардоба жойлашган. Сардоба ҳовузининг айлана девори ердан 12 метр чуқурликка қадар пишиқ ғиштдан қурилган бўлиб, унда муздай тоза сув бутун ёз бўйи сақланган. XVI асрдаги муаллифлардан бири Работи Малик сардобасининг сувини Маккадаги лазиз Зам-зам сувига қиёслайди.
Сардоба карвонсарой каби ёлғиз йўловчилар учун ҳам бутун бошли карвонлар учун ҳам қўналға ҳисобланган. Карвонсарой ўзининг дастлабки вазифаси эътибори билан XVIII асргача хизмат қилиб келган. Унда Амир Темур ва унинг авлодлари, Бухорода ҳукмронилк қилган сулолаларнинг хонлари, элчилар, савдо карвонлари ва сайёҳлар қўниб ўтган. Ҳофизи Абрўнинг маълумотига кўра, Улуғбек 1420 йилда ушбу минақаларда тўхтаб 40 кун ов қилган.XIX-XX аср бошларида бу ерда Работ номи билан маълум умри қисқагина бўлган қишлоқ ҳам шаклланган.